Inwestycje należy rozpatrywać z punktu widzenia:

Nakładu istotna jest w tym dywersyfikacją zainwestowanego kapitału w różne aktywa.

Korzyści oczekiwana stopa zwrotu z zainwestowanego kapitału.

Czasu okres inwestycji. W przypadku czasu należy zwrócić uwagę na różne okresy upłynnienia aktywów. Dla przykładu okres upłynnienia w środki pieniężne inwestycji w nieruchomości jest zdecydowanie dłuższy niż w przypadku inwestycji kapitałowych w akcje.

Ryzyka im większe ryzyko inwestycji, tym większa oczekiwana stopa zwrotu z inwestycji.

Autor

Krzysztof Janik

controlling, controlling finansowy dla sprzedawców, wdrożenie controllingu, konsultant biznesowy, controlling w firmie

Efekty inwestycji

W 2015 roku stopa zwrotu z zainwestowanego przeze mnie kapitału wyniosła 21,1% i była zdecydowanie większa od stopy zwrotu oferowanej poprzez alokowanie kapitału w bezpieczne aktywa jak np.: konto oszczędnościowe, zakup obligacji, inwestycje w nieruchomości.

Kluczem do uzyskiwania oczekiwanych efektów jest dywersyfikacja. W przypadku moich inwestycji na dzień 5.05.2016 r. dywersyfikacja jest odzwierciedlona poprzez zaangażowanie kapitału zgodnie z poniższym udziałem:

73% inwestycje w nieruchomości – inwestycje o małym ryzyko, ale również o małej oczekiwanej stopie zwrotu z inwestycji mimo zastosowanej dźwigni finansowej.

19% inwestycje kapitałowe (giełda) – większe ryzyko jak również większa oczekiwana stopa zwrotu. Efekty zamieszczam na bieżąco pod poniższym linkiem: Inwestycje kapitałowe

6% inwestycja w startup – zdecydowanie największe ryzyko z zaangażowanego kapitału, jednak zrekompensowane adekwatną oczekiwaną stopą zwrotu z inwestycji

2% środki pieniężne w banku

W 2016 roku oczekiwana przeze mnie stopa zwrotu z zainwestowanego kapitału jest większa niż ta zrealizowana w 2015 roku z uwagi na reinwestowanie kapitału w aktywa o większym ryzyku. Dzięki temu jestem w stanie uzyskać w 2016 roku stopę zwrotu na poziomie 34,9%. Posiadam dużą skłonność do oszczędzania z tego względu większą satysfakcję czerpie z przeznaczenia oszczędności na inwestycje aniżeli na konsumpcję.

Inwestowanie należy rozumieć jako wyrzeczenie się bieżącej konsumpcji na rzecz przyszłych korzyści.

1 zasada inwestowania

Nigdy nie trać pieniędzy

model finansowy, modelowanie finansowe, modele finansowe, narzędzia analityczne, model finansowy excel, zdyskontowane przepływy pieniężne excel, model finansowy przykład, modelowanie finansowe w excelu, modele finansowe przykłady, kpi, wskaźniki kpi, kpi co to, wskaźnik kpi, kpi przykłady, kluczowe wskaźniki efektywności, wskaźniki kpi wzory, wskaźniki kpi w sprzedaży, kluczowe wskaźniki efektywności przykłady, wskazniki kpi, wskaźniki biznesowe, wskaznik kpi, co to jest kpi, wskaźniki efektywności, kpi wskaźniki, współczynnik kpi, controlling, controlling finansowy dla sprzedawców, wdrożenie controllingu, konsultant biznesowy, controlling w firmie, prognozy finansowe, prognoza finansowa, prognozy finansowe excel, plan finansowy, prognoza finansowa przykład, prognoza bilansu excel, prognoza finansowa excel przykład, prognozowanie przychodów, założenia do prognoz finansowych przykład, prognoza finansowa excel, anioły biznesu, pozyskiwanie finansowania, anioł biznesu, aniołowie biznesu, teaser inwestycyjny, finansowanie start up, finansowanie startupów, pozyskanie inwestora, aniol biznesu, venture capital warszawa, startup finansowanie, pozyskiwanie finansowania dla firm, pozyskiwanie inwestorów, pozyskanie finansowania, inwestycja w startup, inwestowanie w startupy, jak inwestować, inwestycje w startupy, jak inwestować w startupy, inwestycja w startupy, chcę zainwestować w startup, jak zainwestować w startup, inwestowanie w startup, inwestowanie w start-upy, inwestycja w start up, inwestycje w start up, jak inwestowac w start up, gdzie inwestować w startupy, wycena przedsiębiorstwa, wycena firmy, wycena przedsiębiorstw, wycena firm, wycena przedsiebiorstw, wycena przedsiebiorstwa, wycena startupu, analiza finansowa w excelu, analiza finansowa excel, analiza startupów, analiza budżetu, raportowanie zarządcze, raporty zarządcze, raport zarządczy, przygotowanie raportów zarządczych, excel kurs online, kurs excel online, excel szkolenie, ocena umiejętności finansowych online, szkolenie z excela, szkolenie excel, excel online kurs, excel szkolenie online, szkolenia controlling, kurs excel finanse, szkolenie excel online, kurs finansowy, szkolenie controlling finansowy, excel w finansach szkolenie, metody oceny opłacalności inwestycji, ocena opłacalności inwestycji, ocena inwestycji, metody oceny inwestycji, planowanie inwestycji, opłacalność inwestycji excel, opłacalność inwestycji, stopa zwrotu z inwestycji, analiza opłacalności inwestycji.

Przykład: inwestuję 10 000 PLN

(1) uzyskują 1% stopę zwrotu z inwestycji każdego dnia po 365 dni, uzyskamy 37,78 krotność zainwestowanej kwoty.

Efekt: 10 000 PLN * 37,78 = 377 834,34 PLN

(2) tracąc każdego dnia 1% aktualnie posiadanych aktywów po 365 dniach zostanie nam tylko 3% zainwestowanej kwoty. Stopa zwrotu -97%.

Efekt: 10 000 PLN * 0,03 = 300 PLN

Z tego względu warto przed każdą inwestycją przeprowadzić analizę opłacalności inwestycji oraz zidentyfikować możliwe ryzyka wykorzystując model finansowy w excelu.

Pułapka myślenia

model finansowy, modelowanie finansowe, modele finansowe, narzędzia analityczne, model finansowy excel, zdyskontowane przepływy pieniężne excel, model finansowy przykład, modelowanie finansowe w excelu, modele finansowe przykłady, kpi, wskaźniki kpi, kpi co to, wskaźnik kpi, kpi przykłady, kluczowe wskaźniki efektywności, wskaźniki kpi wzory, wskaźniki kpi w sprzedaży, kluczowe wskaźniki efektywności przykłady, wskazniki kpi, wskaźniki biznesowe, wskaznik kpi, co to jest kpi, wskaźniki efektywności, kpi wskaźniki, współczynnik kpi, controlling, controlling finansowy dla sprzedawców, wdrożenie controllingu, konsultant biznesowy, controlling w firmie, prognozy finansowe, prognoza finansowa, prognozy finansowe excel, plan finansowy, prognoza finansowa przykład, prognoza bilansu excel, prognoza finansowa excel przykład, prognozowanie przychodów, założenia do prognoz finansowych przykład, prognoza finansowa excel, anioły biznesu, pozyskiwanie finansowania, anioł biznesu, aniołowie biznesu, teaser inwestycyjny, finansowanie start up, finansowanie startupów, pozyskanie inwestora, aniol biznesu, venture capital warszawa, startup finansowanie, pozyskiwanie finansowania dla firm, pozyskiwanie inwestorów, pozyskanie finansowania, inwestycja w startup, inwestowanie w startupy, jak inwestować, inwestycje w startupy, jak inwestować w startupy, inwestycja w startupy, chcę zainwestować w startup, jak zainwestować w startup, inwestowanie w startup, inwestowanie w start-upy, inwestycja w start up, inwestycje w start up, jak inwestowac w start up, gdzie inwestować w startupy, wycena przedsiębiorstwa, wycena firmy, wycena przedsiębiorstw, wycena firm, wycena przedsiebiorstw, wycena przedsiebiorstwa, wycena startupu, analiza finansowa w excelu, analiza finansowa excel, analiza startupów, analiza budżetu, raportowanie zarządcze, raporty zarządcze, raport zarządczy, przygotowanie raportów zarządczych, excel kurs online, kurs excel online, excel szkolenie, ocena umiejętności finansowych online, szkolenie z excela, szkolenie excel, excel online kurs, excel szkolenie online, szkolenia controlling, kurs excel finanse, szkolenie excel online, kurs finansowy, szkolenie controlling finansowy, excel w finansach szkolenie, metody oceny opłacalności inwestycji, ocena opłacalności inwestycji, ocena inwestycji, metody oceny inwestycji, planowanie inwestycji, opłacalność inwestycji excel, opłacalność inwestycji, stopa zwrotu z inwestycji, analiza opłacalności inwestycji.

Z psychologicznego punktu widzenia jesteśmy skłonni w większym stopniu zaakceptować wydatek 500 PLN i następny o wartości 500 PLN w krótkim odstępie czasu, aniżeli jednorazowy wydatek 1000 PLN. Takie odczucie oznacza, że dla naszego mózgu 1000 PLN jest psychologicznie większą wartością od sumy 500 PLN i 500 PLN. Z tego też względu w sprzedaży często stosowany jest cross selling, odzwierciedlany poprzez oferowanie dodatkowych produktów, usług do tych które dotychczas wybraliśmy.

W inwestycjach kapitałowych ta psychologiczna pułapka w jaką wprowadza nas nasz mózg przejawia się w większym akceptowaniu straty 500 PLN oraz kolejnej o wartości 500 PLN, aniżeli jednorazowej o wartości 1000 PLN.

Przykład

Dokonaliśmy zakupu akcji spółki z ceną 10 PLN/akcje, po 1 dniu inwestycji kurs obniżył się do 9,85 PLN/akcje, w kolejnym dniu do 9,7 PLN/akcje, następnie 9,55 PLN/akcje. Każdego dnia na tej inwestycji traciliśmy 0,15 PLN/akcje przez 10 kolejnych dni, co nie jest dla nas psychologicznie dużym obciążeniem ponieważ stopniowo akceptujemy tę stratę. Zdecydowanie większe niezadowolenie odczuwamy w sytuacji w której cena zakupionej akcji spadnie pierwszego dnia o 1,5 PLN/akcje do 8,5 PLN/akcje. Po 10 dniach w jednym i w drugim przypadku strata na inwestycji wynosi 1,5 PLN/akcje, jednak nasze odczucia psychiczne są zgoła odmienne. Warto być tego świadomym podejmując decyzje nie tylko inwestycyjne, ale również konsumpcyjne.

2 zasada inwestowania

Zawsze pamiętaj o pierwszej zasadzie

W 2015 roku stopa zwrotu z zainwestowanego przeze mnie kapitału wyniosła 21,1% i była zdecydowanie większa od stopy zwrotu oferowanej poprzez alokowanie kapitału w bezpieczne aktywa jak np.: konto oszczędnościowe, zakup obligacji, inwestycje w nieruchomości.

W 2016 roku oczekiwana przeze mnie stopa zwrotu z zainwestowanego kapitału jest większa niż ta zrealizowana w 2015 roku z uwagi na reinwestowanie kapitału w aktywa o większym ryzyku. Dzięki temu jestem w stanie uzyskać w 2016 roku stopę zwrotu na poziomie 34,9%. Posiadam dużą skłonność do oszczędzania z tego względu większą satysfakcję czerpie z przeznaczenia oszczędności na inwestycje aniżeli na konsumpcję.

Inwestowanie należy rozumieć jako wyrzeczenie się bieżącej konsumpcji na rzecz przyszłych korzyści.

2 zasady Warrena Buffeta

1. Nigdy nie trać pieniędzy

1. Zawsze pamiętaj o zasadzie nr 1

model finansowy, modelowanie finansowe, modele finansowe, narzędzia analityczne, model finansowy excel, zdyskontowane przepływy pieniężne excel, model finansowy przykład, modelowanie finansowe w excelu, modele finansowe przykłady, kpi, wskaźniki kpi, kpi co to, wskaźnik kpi, kpi przykłady, kluczowe wskaźniki efektywności, wskaźniki kpi wzory, wskaźniki kpi w sprzedaży, kluczowe wskaźniki efektywności przykłady, wskazniki kpi, wskaźniki biznesowe, wskaznik kpi, co to jest kpi, wskaźniki efektywności, kpi wskaźniki, współczynnik kpi, controlling, controlling finansowy dla sprzedawców, wdrożenie controllingu, konsultant biznesowy, controlling w firmie, prognozy finansowe, prognoza finansowa, prognozy finansowe excel, plan finansowy, prognoza finansowa przykład, prognoza bilansu excel, prognoza finansowa excel przykład, prognozowanie przychodów, założenia do prognoz finansowych przykład, prognoza finansowa excel, anioły biznesu, pozyskiwanie finansowania, anioł biznesu, aniołowie biznesu, teaser inwestycyjny, finansowanie start up, finansowanie startupów, pozyskanie inwestora, aniol biznesu, venture capital warszawa, startup finansowanie, pozyskiwanie finansowania dla firm, pozyskiwanie inwestorów, pozyskanie finansowania, inwestycja w startup, inwestowanie w startupy, jak inwestować, inwestycje w startupy, jak inwestować w startupy, inwestycja w startupy, chcę zainwestować w startup, jak zainwestować w startup, inwestowanie w startup, inwestowanie w start-upy, inwestycja w start up, inwestycje w start up, jak inwestowac w start up, gdzie inwestować w startupy, wycena przedsiębiorstwa, wycena firmy, wycena przedsiębiorstw, wycena firm, wycena przedsiebiorstw, wycena przedsiebiorstwa, wycena startupu, analiza finansowa w excelu, analiza finansowa excel, analiza startupów, analiza budżetu, raportowanie zarządcze, raporty zarządcze, raport zarządczy, przygotowanie raportów zarządczych, excel kurs online, kurs excel online, excel szkolenie, ocena umiejętności finansowych online, szkolenie z excela, szkolenie excel, excel online kurs, excel szkolenie online, szkolenia controlling, kurs excel finanse, szkolenie excel online, kurs finansowy, szkolenie controlling finansowy, excel w finansach szkolenie, metody oceny opłacalności inwestycji, ocena opłacalności inwestycji, ocena inwestycji, metody oceny inwestycji, planowanie inwestycji, opłacalność inwestycji excel, opłacalność inwestycji, stopa zwrotu z inwestycji, analiza opłacalności inwestycji.

Dodatnia stopa zwrotu za inwestycji (1) vs ujemna stopa zwrotu z inwestycji (2)

Przykład: inwestuję 10 000 PLN

(1) uzyskują 1% stopę zwrotu z inwestycji każdego dnia po 365 dni, uzyskamy 37,78 krotność zainwestowanej kwoty.

Efekt: 10 000 PLN * 37,78 = 377 834,34 PLN

(2) tracąc każdego dnia 1% aktualnie posiadanych aktywów po 365 dniach zostanie nam tylko 3% zainwestowanej kwoty. Stopa zwrotu -97%.

Efekt: 10 000 PLN * 0,03 = 300 PLN

Z tego względu warto przed każdą inwestycją przeprowadzić analizę jej opłacalności oraz zidentyfikować możliwe ryzyka wykorzystując model finansowy w excelu.

Analiza spółek okiem Warrena Buffeta

Biznes

> Czy firma prowadzi prostą i zrozumiałą działalność?

> Czy firma ma regularna historię działalności operacyjnej?

> Czy firma ma dobre perspektywy długoterminowe?

Zarządzanie

> Czy kierownictwo firmy zachowuje się racjonalnie?

> Czy jest szczere w relacjach z akcjonariuszami?

> Czy kierownictwo opiera się imperatywności instytucjonalnej?

Finanse

> Koncentruj się na rentowności kapitału własnego, a nie na zysku w przeliczeniu na jedną akcję

> Obliczaj ,,zyski właścicielskie?

> Poszukaj spółek osiągających wysoką marżę zysku

> Upewnij się, że na każdego dolara zysku zatrzymanego firma wygenerowała co najmniej jednego dolara wartości rynkowej

Rynek

> Ile wynosi wartość firmy?

> Czy firmę można kupić wyraźnie taniej niż wynosi jej wartość?

Użytkownik Serwisu Enterprise Startup jest świadomy, że Enterprise Code sp. z o.o., nie wykonuje działalności maklerskiej składającej się z doradztwa inwestycyjnego, zarządzania portfelem w skład którego wchodzi jeden lub więcej instrumentów finansowych czy też przygotowywaniem rekomendacji dotyczących transakcji na instrumentach finansowych ani jakiejkolwiek innej działalności maklerskiej określonej w Ustawie o Obrocie Instrumentami Finansowymi (Dz.U. 2005 nr 183 poz. 1538). Przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych Użytkownik Serwisu Enterprise Startup powinien kierować się własnym osądem. Treści dostępne w Serwisie Enterprise Startup zostały przygotowane z należytą starannością i w oparciu o najlepszą wiedzę ich autora lecz mają one jedynie charakter informacyjny.

Ryzyka inwestycyjne

Podmioty posiadają szeroki wachlarz możliwości odnośnie doboru narzędzi oraz technik w celu ograniczenia ryzyka. Najlepszym tego przykładem są innowacje finansowe, które są w dużej mierze wykorzystania w hedgingu. Nauka zajmująca się ich tworzeniem i rozwojem innowacji finansowych nosi nazwę inżynierii finansowej. Drugi rozdział został w pełni poświęcony przedstawieniu genezy, istoty inżynierii finansowej oraz instrumentom pochodnym. Nie omieszkano również wspomnieć o pozostałych przesłankach jakie skłaniają podmioty do inwestycji w te instrumenty. Zwieńczeniem omawiania inżynierii finansowej i jej elementów składowych jest podrozdział 2.5, w którym uwzględniono szereg aktów prawnych w celu szerszego przedstawienia instrumentów pochodnych  z punktu widzenia zagadnień prawnopodatkowych.

Ryzyko należy również rozpatrzeć z innej perspektywy, a mianowicie z punktu widzenia akcjonariuszy podejmujących decyzje inwestycyjne na podstawie posiadanych informacji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że akcjonariusze chcąc ograniczać ryzyko swojego własnego portfela dokonują dywersyfikacji. Takie działanie może być niekorzystne dla przedsiębiorstwa w sytuacji gdy menedżerowie podejmując nazbyt ryzykowne decyzje inwestycyjne mogą doprowadzić do zmiany akcjonariatu, czyli sprzedaży akcji przez dotychczasowych akcjonariuszy. Z punktu widzenia inwestorów giełdowych najważniejsza jest relacja pomiędzy ryzykiem, a oczekiwaną stopą zwrotu dlatego optymalne wydaje się być zachowanie równowagi pomiędzy tymi zmiennymi. Wówczas realizacja nawet ryzykownych przedsięwzięć zostanie zaakceptowana. Przytoczone zagadnienie uświadamia złożoność omawianej problematyki.

Przytoczone powyżej definicje ryzyka nie identyfikują w pełni badanego zjawiska, dlatego konieczna jest klasyfikacja umożliwiająca wyszczególnienie źródeł ryzyka, ocenę charakteru jego wpływu na warunki prowadzenia działalności gospodarczej czy wreszcie dobór najodpowiedniejszych metod radzenia sobie z ryzykiem. W najprostszym ujęciu można dokonać klasyfikacji ryzyka na:

  • ryzyko systematyczne – jest wynikiem działania sił zewnętrznych, niepoddających się kontroli podmiotu narażonego na ryzyko,
  • ryzyko specyficzne – jest częścią całkowitego ryzyka, która jest specyficzna dla danego podmiotu.

 

Źródłami ryzyka systematycznego mogą być na przykład zmiany:

  • stopy procentowej,
  • kursu walutowego,
  • inflacji,
  • sytuacji polityczno-ekonomicznej,
  • przepisów podatkowych.

 

Natomiast źródłami ryzyka specyficznego mogą być:

  • zarządzanie firmą,
  • dostępność surowców,
  • płynność,
  • konkurencja,
  • bankructwo firmy,
  • poziom dźwigni finansowej i operacyjnej.

Wyszczególniona klasyfikacja może być szczególnie przydatne z punktu widzenia  doboru narzędzi mających wpływ na minimalizację ryzyka.

Natomiast w literaturze przedmiotu najczęściej możemy spotkać klasyfikację ryzyka wyodrębnioną na takie czynniki jak[1]:

 

  • makrogospodarcze – związane z globalizacją procesów gospodarczych, a także z analizą ogólnogospodarczą kraju i stosunków międzynarodowych. Wśród nich możemy wyróżnić:
  • stan gospodarki,
  • poziom bezrobocia,
  • inflacja,
  • polityka monetarna,
  • wskaźnik produktu krajowego brutto,
  • mezogospodarcze – obejmują analizę danego sektora pod kątem zagrożeń dla potencjalnego inwestora lokującego kapitał w danym sektorze, poprzez badanie konkurencji, stopnia innowacyjności, kapitałochłonności, barier wejścia i wyjścia z sektora.
  • mikrogospodarcze – określane są na podstawie sytuacji wewnątrz danego przedsiębiorstwa, poprzez analizę takich obszarów funkcjonalnych jak:
  • badanie i rozwój,
  • finanse,
  • logistyka,
  • produkcja,
  • marketing,
  • administracja

 

Natomiast do najczęściej występujących rodzajów ryzyka w działalności gospodarczej

możemy zaliczyć[1]:

  • ryzyko konkurencji,
  • ryzyko kraju,
  • ryzyko kryminalne i ryzyko oszustwa,
  • ryzyko ekonomiczne,
  • ryzyko środowiskowe,
  • ryzyko finansowe,
  • ryzyko informacji,
  • ryzyko prawne,
  • ryzyko rynkowe,
  • ryzyko operacyjne,
  • ryzyko osobiste,
  • ryzyko polityczne,
  • ryzyko produktu lub gałęzi przemysłu,
  • ryzyko utraty wizerunku,
  • ryzyko zasobów,
  • ryzyko technologiczne,
  • ryzyko wojny i terroryzmu.

Z punktu widzenia omawianej problematyki najbardziej istotne jest wyszczególnienie pozycji ryzyka finansowego, na które składają się:

 

  • ryzyko kontrahenta,
  • ryzyko finansowania,
  • ryzyko walutowe,
  • ryzyko stopy procentowej.

 

Biorąc pod uwagę osobę dokonującą inwestycji kapitałowych należy stwierdzić, że źródłem ryzyka inwestycyjnego są dwa rodzaje czynników[2]:

 

  • egzogeniczne – inwestor nie ma na nie wpływu, jednak musi się z nimi liczyć i uwzględnić je w ocenie inwestycji;
  • endogeniczne – inwestor ma na nie wpływ, ma możliwość dostosowania tego typu czynników ryzyka do swoich oczekiwań i potrzeb poprzez aktywną działalność.

 

Z kolei rozwijając problematykę inwestycji kapitałowych zasadne staje się

przedstawienie ryzyka rynkowego, które w najprostszym ujęciu oznacza niekorzystną zmianę ceny

lub wartości towaru, który sprzedajemy lub traktujemy jako inwestycję. W niniejszej pracy jest to zagadnienie istotne ze względu na proces minimalizacji ryzyka, który jest dokonywany za pośrednictwem inwestycji kapitałowych, co zostanie szerzej przedstawione w kolejnych rozdziałach. Do ryzyka rynkowego zliczamy[1]:

 

  • ryzyko portfela – występuje w sytuacji zagrożenia spadkiem lub przy krótkiej sprzedaży wzrostem wartości akcji będących w posiadaniu inwestora,
  • ryzyko płynności – powstaje, gdy rynek jest zbyt płytki aby dokonać realizacji transakcji kupna lub sprzedaży zgłoszonej ilości dóbr,
  • ryzyko zabezpieczenia (hedgingu) – ujawnia się wtedy, gdy nie udaje się osiągnąć satysfakcjonującego zabezpieczenia transakcji, ponieważ nie było to możliwe na rynku, bądź też w wyniku błędu.
  • ryzyko bazy – jest ryzykiem pojawiającym się, gdy dostępne instrumenty zabezpieczające dobrze pasują, ale dokładnie nie odzwierciedlają lub nie podążają za zabezpieczonym ryzykiem.

 

Przy tych zagadnieniach należy dodać, że z ryzykiem niezależnym od inwestora łączy się niepewność ich otoczenia w kraju i za granicą oraz brak dostępności do informacji i możliwości kontrolowania i analizowania podjętych decyzji. Natomiast ryzyko zależne od inwestora jest związane z jego skłonnością do podejmowania ryzykownych decyzji w warunkach dostępności do informacji i gotowości pomiaru ryzyka.

Odpowiednia i poprawna identyfikacja poszczególnych rodzajów ryzyka ma istotne znaczenie w aspekcie możliwości jego uwzględniania w rachunku efektywności podejmowanych decyzji. Wartym uwagi jest również fakt, że ryzyko w którym spotykają się inwestorzy wykazuje tendencję rosnącą. Przyczynami takiego zjawiska są[1]:

 

  • postęp techniczny,
  • międzynarodowe powiązania gospodarcze,
  • rosnąca koncentracja wartości (np. kapitału, produkcji) na małej przestrzeni,
  • presja dotrzymywania terminu i wydajności,
  • masowa produkcja.

 

Jak możemy zauważyć w działalności gospodarczej, jak również inwestycyjnej występuje wiele rodzajów ryzyka i czynników mających wpływ na możliwość ich wystąpienia. Kluczem do sukcesu jest zatem zrozumienie zagrożeń, jego właściwa identyfikacja oraz w ramach możliwości również pomiar ryzyka, a co za tym idzie również zarzadzanie ryzykiem co szerzej zostanie przedstawione w trzecim podrozdziale.

Ryzyko finanse

Ryzyko finansowe jest obok ryzyka rynkowego obszarem, który jest w największym stopniu uwzględniany w podejmowanych decyzjach przez menedżerów przedsiębiorstwa co niewątpliwie świadczy o dużej istotności tego rodzaju ryzyka.

Pierwszym omawianym rodzajem ryzyka finansowego jest ryzyko kontrahenta, na które narażone są wszystkie przedsiębiorstwa. Istota tego ryzyka sprowadza się do niedotrzymania zobowiązań przez swoich kontrahentów w postaci braku zapłaty, niedostarczenia towarów lub usług, czy też niespłacenie pożyczki. Takie działanie kontrahenta może być konsekwencją braku możliwości pozyskania środków potrzebnych do zrealizowania transakcji, a co za tym idzie niemożności dokonania płatności lub dotrzymania swoich obowiązków. W najgorszym przypadku może wystąpić zdarzenie, w którym nasz kontrahent stał się niewypłacalny. Natomiast w sektorze finansowym, niebezpieczeństwo, że druga strona nie dokona umówionej płatności w terminie lub nie dostarczy instrumentów finansowych, nazywane jest ryzykiem rozliczenia lub ryzykiem dostawy[1].

Z ryzykiem finansowania mamy do czynienia w sytuacji gdy przedsiębiorstwo korzysta z finansowania dłużnego w takim stopniu, w którym poziom sprzedaży nie ma pokrycia w kapitale obrotowym. W przypadku zaistnienie przedstawionego zdarzenia wierzyciel przedsiębiorstwa może domagać się zwrotu zobowiązań w terminie którego przedsiębiorstwo nie jest w stanie dotrzymać. Wówczas pojawiają się problemy z płynnością finansową, czyli zdolnością przedsiębiorstwa do regulowania bieżących zobowiązań.

Ryzykiem, któremu zostanie poświęcone więcej miejsca w dalszej części pracy jest ryzyko stopy procentowej. Określane jest jako zagrożenie osiągnięcia wyniku odbiegającego od zakładanego poziomu na skutek ukształtowania się poziomu i struktury przyszłych stóp procentowych w sposób odmienny od oczekiwań podmiotu, a w przypadku braku oczekiwań – w

sposób odmienny w stosunku do obecnego poziomu i struktury stóp procentowych.

Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że podstawowym źródłem ryzyka stopy procentowej nie jest bowiem relacja pomiędzy dzisiejszym poziomem stopy procentowej a przyszłym, odmiennym poziomem tej stopy, lecz relacja pomiędzy oczekiwaniami co do przyszłego poziomu stopy procentowej a rzeczywistym stanem przyszłym.

Z punktu widzenia metod pomiaru i analizy ryzyka stopy procentowej celowy jest podział tego ryzyka na ryzyko związane z pozycjami przy:

  • stałej stopie procentowej,
  • zmiennej stopie procentowej.

Korzyści i utracone możliwości z wyboru określonej stopy procentowej w przypadku wystąpienia hipotetycznych zdarzeń na rynku zostały przedstawione w tabeli 1.

Tabela 1. Ryzyko stopy procentowej w finansowaniu dłużnym

zdarzenie Stopa procentowa
stała zmienna
wzrost stopy procentowej Przedsiębiorstwo ponosi mniejsze koszty kapitału obcego, niż wynikałoby to z obecnej sytuacji na rynku. Zwiększenie kosztu kapitału obcego, a co za tym idzie zmniejszenie atrakcyjności wykorzystania zmiennej stopy procentowej.
spadek stopy procentowej W tej sytuacji mamy do czynienia z kosztem  utraconych możliwości, ponieważ przedsiębiorstwo ponosiłby mniejsze koszty kapitału. Zwiększenie atrakcyjności wykorzystania obcych źródeł finansowania, poprzez zmniejszenie kosztu kapitału.

Źródło: opracowanie własne.

Z dokładnie odwrotną sytuacją mamy do czynienia w przypadku złożenia przez przedsiębiorstwo depozytu w banku lub instytucji kredytowej, co zostało przedstawione w tabeli 2.

Tabela 2. Ryzyko stopy procentowej w przypadku depozytu

zdarzenie Stopa procentowa
stała zmienna
wzrost stopy procentowej Przedsiębiorstwo otrzymuje mniejsze odsetki od zdeponowanego kapitału. Wzrost odsetek od zdeponowanego kapitału
spadek stopy procentowej Uzyskiwanie większych korzyści niż wynikałoby to z obecnej sytuacji na rynku. Zmniejszenie odsetek od zdeponowanego kapitału.

Źródło: opracowanie własne.

Jak możemy zauważyć na powyższej tabeli z korzystną sytuacja dla przedsiębiorstwa mamy do czynienie w sytuacji spadku stopy procentowej przy stałej stopie procentowej i wzroście stopy procentowej przy zmiennym oprocentowaniu. Pozostałe zdarzenia są określane jako zagrożenie uzyskania korzyści mniejszych od oczekiwanych w danej sytuacji rynkowej.

Ryzyko stopy procentowej jest determinowane w znacznej mierze przez czynniki egzogeniczne względem jednostki narażonej na ryzyko, a mianowicie przez poziom stóp procentowych i możliwe do wyróżnienia ich struktury.

Podstawowe czynniki wpływające na poziom stóp procentowych w gospodarce to:

 

  • niezależność i polityka Banku Centralnego i decyzje RPP,
  • polityka rządu, w tym założenia ustawy budżetowej,
  • dane makroekonomiczne dotyczące gospodarki,
  • oczekiwania uczestników rynku.

 

Ostatnim wyszczególnionym rodzajem ryzyka finansowego jest ryzyko walutowepowodowane przez zmianę kursu walutowego, a rozumiane jako możliwość zwiększenia lub zmniejszenia rynkowej wartości kapitału własnego w wyniku zmian kursów walutowych. Inaczej mówiąc ryzyko walutowe to możliwość poniesienia strat na skutek fluktuacji kursów walutowych.

Do źródeł ryzyka walutowego możemy zaliczyć:

  • zmienność kursów walut,
  • korelacje między kursami walut,
  • ryzyko dewaluacji.

Wśród czynników mających wpływ w ujęciu krótkookresowym, jak również długookresowym na wartość danej waluty można wymienić[1]:

 

  • produkt krajowy brutto,
  • poziom stóp procentowych,
  • stopę bezrobocia,
  • stopę inflacji,
  • bilans płatniczy kraju,
  • oczekiwania uczestników rynku walutowego,
  • spekulacja,
  • stabilność polityczna,
  • płynność rynku,
  • polityka kursowa banku centralnego,
  • analiza techniczna.

 

Jak można zauważyć powyżej istnieje wiele czynników mogących wpłynąć na kurs walutowy. W związku z tym można stwierdzić, że z ryzykiem nierozerwalnie związana jest ograniczona przewidywalność i potencjalne straty. Ograniczona przewidywalność w przypadku ryzyka walutowego dotyczy poziomu kursów walutowych w przyszłości, natomiast potencjalne straty mogą pojawić się w dwóch obszarach[2]:

 

  • straty w sensie dosłownym, a więc zanotowane ujemne różnice kursowe,
  • utracone korzyści, poprzez utratę zysków z dodatnich różnic kursowych na skutek zastosowania nieodpowiednich do aktualnej sytuacji rynkowej instrumentów zabezpieczających.

 

Ujemne różnice kursowe powstają wówczas, gdy kurs waluty obcej, w której powstała należność obniża się lub wzrasta kurs waluty obcej, w której zaciągnięto zobowiązanie.                  W odwrotnej sytuacji mamy do czynienie z dodatnimi różnicami kursowymi. Różnice kursowe wpływają nie tylko na składniki bilansu przedsiębiorstwa, ale również na rachunek zysków i strat.

Ujemne różnice kursowe powstają, jeżeli wartość[3]:

  • przychodu należnego wyrażonego w walucie obcej po przeliczeniu na PLN według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski jest wyższa od wartości tego przychodu w dniu jego otrzymania, przeliczonej według faktycznie zastosowanego kursu waluty z tego dnia,

poniesionego kosztu wyrażonego w walucie obcej po przeliczeniu na PLN według kursu

  • średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski jest niższa od wartości tego kosztu w dniu zapłaty, przeliczonej według faktycznie zastosowanego kursu waluty z tego dnia.

Ujemne różnice kursowe wpływają na podwyższenie kosztów podatkowych. Natomiast w przypadku wystąpienia odwrotnej sytuacji powstają dodatnie różnice kursowe, które z kolei wpływają na obniżenie kosztów podatkowych.

Kolejnym etapem jest klasyfikacja ryzyka walutowego, które może zostać wyszczególnione na następujące rodzaje:

  • ryzyko konwersji,
  • ryzyko ekonomiczne (economic risk),
  • ryzyko transakcyjne (transaction risk),

Ryzyko konwersji dotyczy głównie przedsiębiorstw ponadnarodowych i pojawia się w momencie przeliczania i konsolidacji sprawozdań finansowych zagranicznych podmiotów zależnych. Aby dokonać konsolidacji sprawozdań finansowych należy przeliczyć sprawozdania podmiotów zależnych i/lub stowarzyszonych, które są zobowiązane do prowadzenia rachunkowości w walucie krajowej, na walutę sprawozdania podmiotu dominującego. Kursowe ryzyko konwersji bilansu definiowane jako różnica między całkowitą wartością denominowanych w walutach obcych składników aktywów a całkowitą wartością denominowanych w walutach obcych zobowiązań. W szczególności na ryzyko walutowe narażone są następujące pozycje bilansowe:

  • należności i zobowiązania zagraniczne,
  • środki pieniężne denominowane w walutach obcych,
  • papiery wartościowe denominowane w walutach.

Głównym celem zarządzania ryzykiem jest zabezpieczenie operacyjnej efektywności przedsiębiorstwa, która może być zakłócana poprzez realizację określonego ryzyka. Cel ten opisać można jako stabilizację oraz zapewnienie kontynuowania działalności przez przedsiębiorstwo w taki sposób, aby mogła ona wytwarzać swój produkt lub usługę skutecznie i sprawnie. W węższym ujęciu można go określić jako zapewnienie takich warunków działania na rynku międzynarodowym, aby podmiot nie ponosił strat większych niż założone.

Proces zarządzanie ryzykiem składa się z czterech faz[1]:

Identyfikacja ryzyka – wyodrębnienie oczekiwanych rodzajów ryzyka, które mogą wystąpić podczas prowadzenia działalności gospodarczej. Celem jest jak najwcześniejsze ustalenie niebezpieczeństw zagrażających firmie. To jakie rodzaje ryzyka dany podmiot generuje, jest uzależnione od rodzajów przeprowadzanych transakcji oraz specyfiki branży w której

  1. prowadzona jest działalność gospodarcza. Dlatego proces identyfikacji ryzyka powinien być działaniem kompleksowym i obejmować takie działania jak:
  • analiza marketingowa i techniczna polegająca na rozpatrywaniu usług, własności produktów i technologii,
  • analiza procesów dotyczących danych przedsięwzięć np. inwestycyjnych,
  • analiza historycznych danych o zbliżonym charakterze bądź mających wpływ na badanie aktualnych zjawisk i przedsięwzięć,
  • modelowanie finansowe przepływów pieniężnych narażonych na ryzyko finansowe.
  1. Kwantyfikacja ryzyka – ewaluacja poszczególnych rodzajów ryzyka oraz wzajemnego ich oddziaływania w celu oszacowania poziomu ryzyka. W zależności od charakteru ryzyka i możliwości danego podmiotu do pomiaru ryzyka mogą być stosowane różne metody, od najprostszych opisowych do skomplikowanych metod wykorzystujących modele ekonometryczne. Wszystkie te metody powinny uwzględniać zarówno czynniki wewnętrzne (wielkość podmiotu, zakres działalności, struktura klientów) jak i zewnętrzne (koniunktura gospodarcza, polityka pieniężna banku centralnego).
  • Określenie sposobu reagowania na ryzyko – wyznaczenie planu działania na wypadek wystąpienia określonego rodzaju ryzyka. Wykorzystanie dostępnych metod, technik lub narzędzi wpływających na ograniczenie ryzyka lub jego całkowitą eliminacje.
  1. Kontrola decyzji dotyczących zarządzania ryzykiem – dopasowanie reakcji na ryzyko odpowiednio do zmian, jakie występują w ekonomicznym okresie życia przedsiębiorstwa oraz ocena efektywności podejmowanych przez podmiot przedsięwzięć zmierzających do zmniejszenia ryzyka.

Ryzyko należy dokładnie rozpoznać w każdym cyklu życia przedsiębiorstwa, a szczególną wagę należy zwrócić do jego identyfikacji. Przebieg procesu identyfikowania ryzyka jest uzależniony od warunków, w jakich podejmowane są decyzje. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę na fakt zmieniających się warunków otoczenia, w którym działa przedsiębiorstwo.

Oszacowanie poziomu ryzyka jest kolejnym z zadań, z którymi zmagają się osoby podejmujące decyzje operacyjne oraz strategiczne w przedsiębiorstwie. Oszacowanie ryzyka walutowego odbywa się poprzez określenie pozycji walutowej, która może przybrać następującą postać[1]:

  • pozycja walutowa zamknięta,
  • pozycja walutowa otwarta:
  1. pozycja walutowa długa,

pozycja walutowa krótka.

Z zamknięta pozycją walutową względem pojedynczej waluty można mieć do czynienie wówczas, gdy jest zachowany stan równowagi pomiędzy wielkością aktywów i pasywów wyrażonych w tej walucie. Równowaga między tymi wielkościami nie oznacza eliminacji ryzyka walutowego, ponieważ może zdarzyć się sytuacja w której niedopasowane będą terminy zapadalności aktywów i wymagalności pasywów wyrażone w obcej walucie.

Natomiast otwarta pozycja walutowa to różnica pomiędzy sumą aktywów i pasywów odnotowanych w danej walucie. Wówczas można wyróżnić otwartą pozycję walutową będącą nadwyżką po stronie aktywów lub po stronie pasywów wyrażonych w walucie obcej, przy czym[1]:

  • pozycja walutowa długa odnosi się do wartościowej nadwyżki aktywów nad pasywami wyrażonymi w danej walucie,
  • natomiast wartościowa nadwyżka pasywów nad aktywami wyrażona w danej walucie nosi nazwę pozycji walutowej krótkiej.

Długa pozycja walutowa jest korzystana dla podmiotu w sytuacji osłabienia się waluty krajowej, natomiast niekorzystna gdy kurs waluty krajowej umacnia się. Druga z wyszczególnionych pozycji walutowych otwartych jest korzystna dla podmiotu w przypadku umocnienia się waluty krajowej, a niekorzystna w odwrotnej sytuacji.

Wrażliwość podmiotu na ryzyko zmiany kursu walutowego jest uzależniona od wartości otwartej pozycji walutowej, w tym stopniu, że im większa wartość otwartej pozycji walutowej, tym większy jest poziom ryzyka walutowego[2].

Uzupełnieniem dla określenia pozycji walutowej w procesie kwantyfikacji ryzyka jest metoda wartości narażonej na ryzyko – VAR. Value at Risk jest interpretowana jako strata wartości rynkowej możliwa do poniesienia w zadanym przedziale czasowym, przy określonym poziomie tolerancji. W odniesieniu do kursów walutowych, metoda VaR wykorzystuje analizę statystyczną zmienności kursów w przeszłości do oszacowania ryzyka na jakie wystawiona jest otwarta pozycja. Wówczas ryzyko walutowe można mierzyć jako odchylenie standardowe oczekiwanych stóp zwrotu, pod warunkiem, że stopy zwrotu mają rozkład normalny[3]. VaR można obliczyć za pomocą następującego równania:

Gdzie:

k          -odwrotność standardowego skumulowanego rozkładu normalnego dla zadanego poziomu ufności (dla 95% poziomu ufności wartość ta wynosi 1,6448)

s          -odchylenie standardowe stóp zwrotu.

Należy przy tym podkreślić, że w celu otrzymania wartości straty możliwej do uzyskania jednego dnia należy wykorzystać do obliczenia odchylenie standardowego dzienne stopy zwrotu kursu walutowego na podstawie historycznych danych kształtowania się kursu walutowego.

Omawiając drugi punkt procesu zarządzania ryzykiem warto zwrócić również uwagę na fakt, że na decyzję o wyborze metody analizy ryzyka mają wpływ następujące czynniki[1]:

  • stosunek decydenta do ryzyka – jest związany z uwarunkowaniami psychologicznymi,
  • warunki podejmowania decyzji,
  • dostępność i zakres informacji,
  • zakres ryzyka,
  • wiedza i doświadczenie w szacowaniu poziomu ryzyka oraz prawdopodobieństwa zdarzeń mających na nie wpływ,
  • warunki inwestowania, w tym długość ekonomicznego cyklu życia przedsięwzięcia inwestycyjnego (długookresowa i krótkookresowa analiza ryzyka),
  • wiedza decydenta o poziomie pracochłonności i kosztach zastosowanych metod,
  • znajomość metod analizy ryzyka i umiejętności ich zastosowania w praktyce inwestycyjnej.

W literaturze przedmiotu możemy spotkać wiele klasyfikacji metod oceny ryzyka z punktu widzenia realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego. Przyjmując za kryterium stosowaną technikę analizy ryzyka, wyróżniamy[2]:

  • metodę analizy wrażliwości – polega na zmianie wybranych parametrów i zmiennych wykorzystywanych w metodach oceny opłacalności, a następnie analizowaniu wpływu tych zmiennych na opłacalność przedsięwzięcia inwestycyjnego oraz wyznaczaniu wartości krytycznych i marginesów bezpieczeństwa określających poziom opłacalności,
  • metodę korygowania efektywności – uwzględnianie ryzyka przez narzuty procentowe wybranych parametrów i zmiennych wykorzystywanych w metodach oceny opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych,
  • metody probabilistyczno-statystyczne – do analizy ryzyka wykorzystuje się rachunek prawdopodobieństwa i statystykę,
  • metody symulacyjne – pozwalają zbadać wpływ wielu zmiennych na opłacalność przedsięwzięcia oraz przeprowadzić symulację poziomu ryzyka.

Nawiązując do III etapu procesu zarządzania ryzykiem, a odnoszącego się do sposobów reagowania na ryzyko należy dodać, że możemy wyróżnić trzy sposoby działania, a mianowicie[1]:

  • unikanie ryzyka poprzez zrezygnowanie z transakcji niosących ze sobą prawdopodobieństwo strat,
  • kolejnym sposobem jest zmniejszenie ryzyka– w tym celu należy monitorować na bieżąco realizację kontraktu oraz jego wpływ na sytuację gospodarczą firmy,
  • przenoszenie ryzyka na inny podmiot– wykorzystując w tym celu instrumenty rynku finansowego, do których należą miedzy innymi instrumenty pochodne.

Tradycyjne metody zarządzania ryzykiem finansowym

W pierwszej kolejności w niniejszym podrozdziale zostały przedstawione metod obchodzenia się z ryzykiem, wśród których możemy wyróżnić:

  • Unikanie ryzyka
  • Zatrzymanie ryzyka:

 

  • aktywne (świadome),
  • pasywne (bierne, wynikające z niewiedzy).

 

  1. Kontrola ryzyka
  2. Transfer ryzyka
  3. Repartycja strat (dystrybucja, dzielenie ryzyka)
  4. Ubezpieczenie ryzyka

Unikanie ryzyka jest to indywidualna i świadoma odmowa akceptacji nawet chwilowego ryzyka. Uważana jest za najprostszy możliwy do wyobrażenia sposób radzenia sobie z ryzykiem w działalności gospodarczej. Jednak strategia unikania ryzyka nie zawsze jest możliwa do zastosowania, choćby ze względu na samą naturę zjawiska ryzyka i związane z nią trudności z dokładnym jego prognozowaniem. Co więcej wyszczególniona strategia jest sprzeczna z samą istotą przedsiębiorczości, która wiąże się z gotowością do podjęcia ryzyka w celu osiągnięcia pozytywnego efektu ekonomicznego. Podjęcie ryzyka nie stanowi celu działalności gospodarczej, ale jedynie warunek możliwości realizacji przedsięwzięcia ekonomicznego, dlatego też podmioty gospodarcze podejmują działania zmierzające do ograniczenia skali ryzyka do poziomu przez nie akceptowalnego, określane ogólnie mianem zarządzania ryzykiem.

            Natomiast z aktywnym zatrzymaniem ryzyka mamy do czynienia w sytuacji świadomej decyzji o zatrzymaniu ryzyka w części lub w całości ujawniającej się poprzez rezygnację z ubezpieczenia lub transferu ryzyka przez niepłacenie składki lub samoubezpieczenie, które może być rozumiane jako gromadzenie rezerw pieniężnych na wypadek zmaterializowania się ryzyka w postaci strat. Wśród podstaw takich decyzji należy upatrywać motywu finansowego przejawiającego się w chęci zaoszczędzenia na składce lub niemożności jej zapłacenia oraz motywu pozafinansowego odnoszącego się do braku możliwości ubezpieczenia danego ryzyka lub metod jego transferu.

            Podejmując działania zmierzające do kontroli ryzyka staramy się obniżyć częstość występowania strat, jak i ich potencjalnych następstw. Kontrola ryzyka może być realizowana w dwóch aspektach:

  • zapobieganie stratom – prowadzenie działań ukierunkowanych na obniżenie częstości występowania strat,
  • redukcja strat – wszelkie działania podejmowane w celu zmniejszenia wielkości potencjalnych strat, które powstają wskutek niedoskonałości działań zapobiegawczych.

Z kolei transfer ryzyka oznacza przeniesienie ryzyka na inny podmiot przy wykorzystaniu mechanizmów prawnych takich jak umowa ubezpieczenia, umowa przechowania, umowa o dozór obiektu lub działań organizacyjnych czy zabezpieczających.

Wśród sposobów transferu ryzyka wyróżniamy:

  • przez umowę,
  • przez zastosowanie pewnych określonych klauzul cenowych lub walutowych,
  • przez łączenie się przedsiębiorstw.

Natomiast z dystrybucją ryzyka mamy do czynienia w sytuacji rozłożenia finansowych skutków realizacji ryzyka na grupę, którą mogą stanowić uczestnicy wspólnego konsorcjum, wspólnego funduszu, czy wspólnego przedsięwzięcia.

Ubezpieczenia ryzyka można krótko określić jako kombinacja transferu ryzyka, jego dystrybucji oraz kontroli.

Jednym z wyszczególnionych w drugim podrozdziale rodzajów ryzyka finansowego jest ryzyko kontrahenta, które według tradycyjnych metod można zminimalizować postępując zgodnie z następującymi wskazówkami[1]:

  • poznanie partnera, z którym współpracujemy oraz sztywne trzymanie się wcześniej ustalonych zasad,
  • przeprowadzenie due diligence,
  • umiejętne dostosowywanie się do zmieniających się okoliczności, poprzez ograniczenie współpracy z kontrahentami u których występuje ryzyko niedotrzymania zobowiązań,
  • znajomości aktualnie dostępnych linii kredytowych oraz procedur ich przyznawania,
  • dywersyfikacja ryzyka poprzez prowadzenie działalności gospodarczej w kilku sektorach,
  • angażowanie się w więcej niż jedną grupę lub związek partnerów w interesach,
  • podejmowanie natychmiastowych działań w sytuacji niewywiązywania się kontrahenta ze swoich zobowiązań.

Przeprowadzanie due diligence jest szczególnie istotne przed dokoniem:

  • zakupu przedsiębiorstwa,
  • joint venture,
  • fuzji,

zawarcia dużego kontraktu.

Istota wyszczególnionej metody sprowadza się do wnikliwej oceny swojego kontrahenta przez firmę lub osobę specjalizującą się w tego typu działaniach. Ocena może zostać przeprowadzona wykorzystując w tym celu czynniki ilościowe takie jak mierzalne czynniki i wskaźniki finansowe oraz czynniki jakościowe odnoszące się do subiektywnej oceny sytuacji. Due dilligence obejmuje analizę finansową, prawną, technologiczną, organizacyjną. Szczegółowo przeprowadzona analiza due dilligence zawiera również przegląd aktualnej pozycji firmy na rynku, przewidywanego rozwoju rynku przez następnych kilka lat oraz przewidywanej rynkowej pozycji firmy, prognozy finansowej firmy na najbliższe 5 lat, z uwzględnieniem szczegółowego programu inwestowania, oceny wartości księgowej netto oraz oszacowania z pomocą metod mnożnikowych rynkowej wartości firmy.

Natomiast ryzyko finansowania może zostać zminimalizowane poprzez przygotowanie[1]:

  • biznesplanu,
  • prognozy cash flow,
  • prognozy rachunku wyników,
  • pełnej dokumentacji na temat pożyczkobiorcy,

oraz wykorzystanie takich metod finansowania działalności gospodarczej jak:

  • faktoring,
  • poufne dyskontowanie faktur,
  • forfaiting,
  • kredyt akceptacyjno-rembursowy,
  • dyskonto weksli

Z poufnym dyskontowaniem faktur mamy do czynienia w sytuacji nieujawnienia sprzedaży przez przedsiębiorstwo jego długów księgowych instytucji finansowej w zamian za natychmiastową płatność gotówką w ramach wcześniej określonych limitów.

Z kolei faktoring oznacza jawną sprzedaż przez przedsiębiorstwo jego długów księgowych instytucji finansowej w zamian za natychmiastową płatność gotówkową w ramach wcześniej określonych limitów.

Forfaiting jest w literaturze przedmiotu definiowany jako zakup z dyskontem i za gotówkę weksli terminowych, skryptów dłużnych, akredytyw i innych instrumentów bez prawa regresu przysługującego kupującemu w stosunku do beneficjenta ani żadnego z poprzednich właścicieli weksla, jeżeli płatność nie zostanie otrzymana w wyznaczonym terminie.

Kolejną metoda minimalizacji ryzyka finansowania jest kredyt akceptacyjno-rembursowy polegający na dokonaniu przez bank akceptu weksli wystawionych na niego przez klienta, które są następnie dyskontowane, a zdyskontowana wartość wypłacana klientowi.

 

Z dyskontem weksli mamy do czynienia w sytuacji sprzedaży weksli za natychmiastową płatność w gotówce.

Wykorzystanie jednego z powyższych sposobów finansowania działalności przedsiębiorstwa może w istotny sposób przyczynić się do ograniczenia wpływu ryzyka finansowania w działalności gospodarczej.

Jednym z bardziej istotnych z punktu widzenia niniejszej pracy rodzajów ryzyka finansowego jest ryzyko walutowe. Złożone metody ograniczenia tego rodzaju ryzyka zostały w szczegółowy sposób przedstawione w rozdziale 3 niniejszej pracy. Jednak poniżej zostały wyszczególnione proste instrumenty wewnętrzne minimalizujące ryzyko wolutowe, do których możemy zaliczyć[1]:

  • klauzule waloryzacyjne,
  • przyspieszenie i opóźnienie płatności,
  • zawieranie kontraktów z partnerami zagranicznymi w walucie krajowej,
  • kompensacje wewnętrzną,
  • zgranie transakcji,
  • covering, który polega na zaciąganiu pożyczki w walucie zagranicznej i jej sprzedaży w transakcji natychmiastowej na rynku pieniężnym,
  • ubezpieczanie ryzyka walutowego w firmie ubezpieczeniowej.

W działalności gospodarczej funkcjonuje wiele form klauzul waloryzacji cen kontraktowych wyrażanych w walutach obcych. Można je podzielić na pięć podstawowych grup:

  • klauzula pełna – zmianie kursu waluty kontraktu w dniu jego płatności towarzyszy proporcjonalna zmiana cen towarów lub wartości kontraktu,
  • klauzula kursowa – wartość waluty kontraktu w dniu jego zawarcia przyrównuje się do wartości innej, mocnej waluty w celu ustalenia tzw. wskaźnika bazowego, którego poziom pozostanie niezmienny do ewentualnego przeliczenia różnic wynikających ze zmiany relacji między tymi walutami w dniu płatności,
  • klauzula koszyka walut – działa podobnie jak klauzula kursowa z tą różnicą, że wartość waluty kontraktu przyrównywana jest do kilku odpowiednio dobranych walut, które wchodzą w skład tzw. koszyka walut,
  • klauzula automatyczna z franszyzą – strony kontraktu ponoszą ryzyko tylko do pewnego, z góry ustalonego poziomu. Klauzula z franszyzą zaczyna działać, gdy zmiana kursu waluty kontraktu w stosunku do innej waluty lub koszyka walut przekroczy ustalony w kontrakcie wskaźnik procentowy. Jeżeli wskaźnik zostanie przekroczony wartość faktury korygowana jest o cały % zmiany kursu,
  • klauzula rewizji cen – eksporter zastrzega sobie prawo do zmiany ceny towaru w drodze jej powtórnego negocjowania, w przypadku określonego procentowo spadku kursu waluty kontraktu w stosunku do mocnych walut.

Inżynieria finansowa jako element zarządzania ryzykiem finansowym

Główna funkcja derywatów jest związana z zabezpieczeniem się przed niekorzystną zmianą cen w przyszłości. Instrumenty pochodne umożliwiają podmiotom gospodarującym efektywne zarządzanie ryzykiem. Zabezpieczenie się przed ryzykiem zmiany cen (hedging) stało się pierwotnym motywem udziału transakcji terminowych na rynkach surowcowych, a następnie na rynkach walutowych i giełdach papierów wartościowych. Pozostali uczestnicy rynku zauważyli w derywatach możliwość zwiększania kapitału poprzez spekulację (trading), rozumianej jako przewidywania co do zmiany cen w jednym bądź drugim kierunku. Trading jest popularnym motywem inwestowania ze względu na możliwość wykorzystania efektu dźwigni (leverage), czyli realizacji zysku przy niewielkim zaangażowaniu kapitału. Kolejnym motywem angażowania się w transakcje terminowe jest okazja do arbitrażu (arbitrage), rozumiana jako możliwość realizacji zysków z różnic cen tego samego waloru na różnych rynkach.

Do obszarów, nad rozwojem których koncentruje się inżynieria finansowa możemy

zaliczyć:

  • zarządzanie ryzykiem finansowym,
  • optymalizacja portfeli inwestycyjnych,
  • instrumenty pochodne.

Problematyka zarządzania ryzykiem finansowym została przedstawiona w czwartym rozdziale dlatego w niniejszym podrozdziale więcej miejsca przeznaczono na omówienie drugiego z wyszczególnionych obszarów. Ideą optymalizacji portfela inwestycyjnego jest dostosowanie strategii inwestycyjnej do potrzeb i preferencji inwestora. Problem optymalizacji portfela występuje w całej branży usług finansowych począwszy od funduszy emerytalnych, inwestycyjnych, firmach ubezpieczeniowych, a na inwestorach indywidualnych skończywszy. Elementem łączącym wyszczególnione jednostki jest fundamentalna decyzja odnośnie alokacji kapitału pomiędzy różne inwestycje w celu generowania oczekiwanej stopy zwrotu z inwestycji, co w przypadku funduszy emerytalnych jest związane z możliwością  spełnienia przyszłych świadczeń emerytalnych., Biorąc pod uwagę  mnogość papierów wartościowych, w które można zainwestować oraz konieczność częstego aktualizowania portfela należy stwierdzić, że optymalizacja portfela jest swego rodzaju wyzwaniem. Ograniczeniami przy tworzeniu portfeli inwestycyjnych są podatki oraz przyjęte strategie inwestycje[1]. Problem optymalizacji portfela dotyczy utworzenia portfela spełniającego trzy kryteria: minimalizacja wyznacznika ryzyka, maksymalizacja wyznacznika zwrotu oraz spełnienie podstawowych wymogów wykonalności[2]. Minimalizacja wyznacznika ryzyka oznacza minimalizacje straty możliwej do osiągnięcia oraz zmienność. Natomiast przez maksymalizację wyznacznika zwrotu należy rozumieć maksymalizację korzyści przedstawianej w wartościach względnych oraz bezwzględnych.

Instrument pochodny jest to taki instrument finansowy, którego wartość zależy od wartości innego instrumentu finansowego zwanego instrumentem podstawowym (bazowym), do którego możemu zaliczyć w szczególności: cenę towaru, walutę obca, walutę polska, złoto dewizowe, platynę dewizowa, papiery wartościowe, a także wysokość stóp procentowych lub indeksów – wykorzystywanych w obrocie gospodarczym[3].

Instrumenty pochodne stanowią odrębną grupę instrumentów finansowych. Od instrumentów udziałowych (w tym akcji) i instrumentów dłużnych różnią się przede wszystkim tym, iż podstawowym celem ich stosowania nie jest transfer kapitału, lecz transfer ryzyka[4]. Do najważniejszych zastosowań instrumentów pochodnych możemy zaliczyć zabezpieczenie przed ryzykiem, w sytuacji gdy podmiot jest narażony na ryzyko rynkowe lub finansowe a zastosowanie derywatów zmniejsza lub nawet eliminuje wyszczególnione rodzaje ryzyka.

Idea zabezpieczania się przy wykorzystaniu instrumentów pochodnych objawia się poprzez zmienność wartości instrumentu podstawowego i instrumentu pochodnego, w taki sposób aby niekorzystne zmiany wartości instrumentu podstawowego towarzyszyły korzystnym zmianom wartości instrumentu pochodnego. W ten sposób straty z tytułu instrumentu podstawowego są rekompensowane dochodami z tytułu instrumentu pochodnego.

Instrumenty pochodne mogą zostać sklasyfikowane w oparciu o relacje występujące między stronami kontraktu, wówczas wyróżniamy:

  • kontrakty terminowe – są to instrumenty ,,symetryczne”, w których obie strony przyjmują zobowiązania,
  • opcje – są to instrumenty ,,asymetryczne”, w których jedna strona nabywa prawa, a druga przyjmuje zobowiązania.

W przypadku klasyfikacji dokonanej w oparciu o sposób faktycznego wykonania kontraktów, których przedmiotem są derywaty, bądź to poprzez dostarczenie, bądź niedostarczenie przedmiotu umowy wyróżniamy[1]:

  • transakcje rzeczywiste,
  • transakcje nierzeczywiste.

W większości przypadków kontrakty pochodnymi instrumentami finansowymi są tak konstruowane, iż nie ma potrzeby dostarczenia aktywu bazowego. Dla uściślenia warto dodać, że w 97% przypadków strony zadowalają się jedynie rozliczeniem różnic w cenach kontraktów terminowych jakie zawarły między sobą, wówczas taki rodzaj derywatów nazywany jest transakcjami nierzeczywistymi[2].

Ostatnia klasyfikacja dotyczy rodzaju instrumentu podstawowego, według której do najważniejszych grup instrumentów pochodnych zaliczamy:

instrumenty pochodne na akcje – w przypadku których instrumentem podstawowym jest akcja spółki,

  • instrumenty pochodne na indeksy giełdowe – instrumentem podstawowym jest indeks giełdowy, zazwyczaj indeks giełd akcji,
  • instrumenty pochodne na waluty –instrumentem podstawowym jest waluta,
  • instrumentem pochodnym na stopę procentową – instrumentem podstawowym jest stopa procentowa z rynku finansowego bądź instrument dłużny, taki jak obligacja lub bon skarbowy.

Wśród derywatów możemy wyróżnić:

  • kontrakty terminowe,
  • opcje,
  • kontrakty swap,

n produkty strukturyzowane.

Kontrakt terminowyjest to zobowiązanie dwóch stron do zrealizowania transakcji kupna-sprzedaży pewnej ilości instrumentu podstawowego po określonej cenie w ustalonym terminie[1]. Zgodnie z przedstawioną definicją kontrakt terminowy charakteryzują trzy następujące wielkości:

  • ilość instrumentu podstawowego podlegającego transakcji kupna lub sprzedaży,
  • ustalona cena, po jakiej musi być dokonana transakcja, nazywana ceną dostawy lub ceną kontraktu,
  • termin, w którym należy dokonać transakcji, zwany terminem wygaśnięcia, terminem realizacji bądź terminem dostawy.

Na rynku finansowym występują dwa rodzaje kontraktów terminowych, a mianowicie:

  • kontrakt terminowy forward,
  • kontrakt terminowy futures.

Stronami kontraktu terminowego są:

  • kupujący kontrakt, zajmujący długą pozycję,
  • sprzedający kontrakt, zajmujący krótką pozycję.

W przypadku kontraktu fututres stroną kontraktu jest również izba rozrachunkowa, będą ca pośrednikiem między uczestnikiem transakcji zajmującym krótką pozycję, a kupującym kontrakt.

Cena kontraktu terminowego jest ustalana i znana w momencie zawarcia kontraktu, w związku z czym może się istotnie różnić od ceny rynkowej instrumentu podstawowego w momencie realizacji kontraktu.

Wyszczególnione rodzaje kontraktów terminowych zostały szczegółowo scharakteryzowane w rozdziale 3.

Kolejnym instrumentem pochodnym jest opcja, która jest umową między nabywcą (posiadaczem) a sprzedawcą (wystawcą) dająca nabywcy prawo kupna (opcja kupna) lub sprzedaży

(opcja sprzedaży) instrumentu bazowego przed lub w ustalonym dniu w przyszłości po określonej cenie w zamian za premię. Pod koniec okresu na jaki wystawiono opcję prawo związane z opcją kończy się w terminie wygaśnięcia[1]. Opcje występują w dwóch rodzajach[2]:

  • opcji kupna (call option),
  • opcji sprzedaży ( put option).

Opcja kupnajest prawem zakupu określonej ilości instrumentu podstawowego (bazowego) po ustalonej cenie w określonym terminie.

Opcja sprzedaży jest prawem sprzedaży określonej ilości instrumentu podstawowego (bazowego) po ustalonej cenie w określonym terminie.

Wśród dostępnych opcji na polskim rynku wyróżniamy opcje kupna i opcje sprzedaży na indeks giełdowy WIG20 jako opcje typu europejskiego oraz opcje na rynku pozagiełdowym wśród których dominują opcje walutowe oraz opcje na stopę procentową, w których instrumentem podstawowym jest stopa procentowa z rynku międzybankowego WIBOR, czyli przeciętna stopa oprocentowania na polskim rynku międzybankowym.

Kolejnym popularnym na rynku derywatem jest kontrakt swap. Jest to instrument finansowy, w którym każda z obu stron transakcji dokonuje w ustalonych terminach w przyszłości serii płatności na rzecz drugiej strony kontraktu, przy czym co najmniej jedna seria płatności zleży od wartości instrumentu podstawowego[3].

Wśród kontraktów swap istotnych z punktu widzenia zarządzania ryzykiem finansowym wyróżniamy:

  • swap walutowy,
  • swap na stopę procentową.

Pierwszy z wyszczególnionych kontraktów swap ze względu na swoją złożoność został szczegółowo przedstawiony w rozdziale 3. Natomiast swap na stopę procentową sprowadza się do dokonania przez jedną stronę na rzecz drugiej płatności według ustalonej stałej stopy procentowej, zaś otrzymuje płatności według zmiennej stopy procentowej WIBOR. W taki sposób jedna strona zabezpiecza się przed wzrostem rynkowej stopy procentowej. Natomiast druga strona zmniejsza swój koszt alternatywny w sytuacji obniżenia rynkowej stropy procentowej. Instrumentem podstawowym w tego typu kontrakcie swap może być również wymiana płatności w oparciu o ustalone stałe stopy procentowe lub zgodnie ze zmiennymi stopa procentowymi, co zostało opisane i przedstawione na podstawie przykładów w kolejnym rozdziale.

Do innowacji finansowych mogą również zostać zaklasyfikowane produkty strukturyzowane, które mogą mieć różną formę, jednak najczęściej stanowią połączenie instrumentu

dłużnego oraz opcji. Zasady funkcjonowania tego typu instrumentów są zdecydowanie bardziej skomplikowane niż standardowych instrumentów pochodnych. Podmiotami sprzedającymi produkty strukturyzowane są najczęściej banki oraz domy maklerskie. Sprzedawca produktu strukturyzowanego zobowiązuje się w stosunku do nabywcy do wypłaty na jego rzecz kwoty rozliczenia kalkulowanej według określonego wzoru w terminie wykupu instrumentu. Na rynku wykształciły się produkty strukturyzowane gwarantujące ochronę kapitału, które umożliwiają inwestorowi określony udział w zyskach, jakie generuje instrument pochodny zawarty w produkcie oraz instrumenty bardziej ryzykowne, w których inwestor partycypuje zarówno w zyskach, jak również stratach generowanych przez instrument pochodny zawarty w produkcie. Wykorzystanie instrumentów pochodnych niesie ze sobą pewne korzyści, do których możemy zaliczyć zabezpieczenie przed niekorzystną zmianą cen instrumentów, jednak z drugiej stron zastosowanie instrumentu pochodnego w niewłaściwy sposób może przyczynić się do wygenerowania dużych strat. Kolejny podrozdział został w pełni poświęcony w celu przedstawienia przesłanek jakimi kierują się podmioty dokonujące inwestycji kapitałowych wykorzystujących przy tym instrumenty pochodne.

  • Przesłanki inwestowania w instrumenty pochodne

 

Wyszczególnione w poprzednim podrozdziale instrumenty pochodne posiadają wiele możliwości zastosowań na rynku kapitałowym, wśród których można wyszczególnić następujące grupy zastosowań[1]:

  • inwestowanie w instrumenty pochodne bez wykorzystania dźwigni finansowej, a co za tym idzie bez ryzyka przewyższającego inwestycje w aktywo bazowe,
  • spekulacja przy wykorzystaniu efektu dźwigni finansowej, która zwiększa ryzyko wprost proporcjonalnie do oczekiwanej stopy zwrotu z inwestycji,
  • ograniczenie ryzyka poprzez zawieranie pozycji w instrumentach o przeciwnie skorelowanych trendach, zwana jako hedging,
  • inwestowanie w produkty inżynierii finansowej, które stwarzają możliwość różnych kombinacji instrumentów pochodnych bardziej odpowiadających inwestorom niż aktywa podstawowe.

Ostatnia z wyszczególnionych grup zastosowania instrumentów pochodnych odnosi się do sytuacji, w której inwestor dokonuje na przykład zakupu kontraktu na indeks akcji zamiast zakupu akcji do portfela zgodnie z ich udziałem w danym indeksie.

Wyszczególnione zastosowania sprowadzają się do trzech przesłanek inwestowania na rynku derywatów, którymi są[2]:

  • hedging – zabezpieczanie się przed ryzykiem,
  • spekulacja – podejmowanie ponadprzeciętnego ryzyka wykorzystując efekt dźwigni finansowej,
  • arbitraż – wyrównywanie cen na rynku.

Pierwsza z wyszczególnionych przesłanek jest związana z przenoszeniem ryzyka przez podmioty wykazujące awersję do ryzyka na inne podmioty, które są skłonne przyjąć ryzyko w nadziei na osiągnięcie zysku. Transfer ryzyka jest nazywany hedgingiem, natomiast przyjęcie ryzyka tradingiem. Hedgingjest działaniem zabezpieczającym przed niepożądanymi zmianami cen instrumentów podstawowych. Istota hedgingu sprowadza się do zawarcia tylu kontraktów instrumentami pochodnymi opartymi na instrumencie bazowym, aby w przybliżeniu zrównoważyć wartość rzeczywiście istniejącej lub antycypacji pozycji na instrumencie bazowym. W takiej sytuacji transakcja ma charakter przeciwstawny do transakcji kasowej, dzięki czemu strata w jednej transakcji jest rekompensowana przez zysk z drugiej transakcji.

Wśród rodzajów hedgingu możemy wyróżnić hedging sprzedażowy, zabezpieczający przed ryzykiem spadku cen oraz hedging zakupowy, stosowany dla asekurowania się przed ryzykiem wzrostu cen. Podmiot zabezpieczający się przed ryzykiem spadku cen może zająć pozycję krótką w kontraktach terminowych, poprzez sprzedaż kontraktu opiewającego na określony instrumenty podstawowy lub zająć pozycję długą w opcji sprzedaży. Z drugiej stron podmiot, dla którego niekorzystny jest wzrost cen może zająć pozycję długą w kontrakcie terminowym lub zająć pozycję długa w opcji kupna. Strategie zabezpieczające zostały szczegółowo przedstawione w kolejnym rozdziale.

Skuteczność strategii zabezpieczającej jest uzależniona od właściwej identyfikacji zabezpieczanej pozycji kasowej i związanego z nią ryzyka, doborem właściwego kontraktu, ustalenia liczby kontraktów niezbędnych do asekuracji pozycji kasowej oraz wyborem właściwego terminu kontraktu.

Strategia zabezpieczająca jest stosowana zarówno w przypadku posiadania instrumentu bazowego, jak również w perspektywie uzyskania instrumentu bazowego w określnym momencie w przyszłości.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że obecnie hedging nie dotyczy tylko i wyłącznie działania, które zabezpiecza przed niekorzystną zmianą cen instrumentu podstawowego, czyli przez możliwością uzyskania wyników gorszych od oczekiwanych, ale również pozwala na osiągnięcie wyniku lepszego od oczekiwanego, o czym można się przekonać wnikliwie czytając podrozdział 3.5.

Ostatnią z wyszczególnionych przesłanek jest arbitraż, utożsamiany jako wyrównywanie cen na rynku. Podstawową teorią arbitrażu jest prawo jednaj ceny, które głosi, że to samo dobro nie może być sprzedawane po dwóch różnych cenach[1]. Arbitraż z wykorzystaniem instrumentów pochodnych występuje wówczas, gdy podmiot dokonuje dwóch lub większej liczby transakcji z zastosowaniem instrumentów pochodnych i instrumentów podstawowych w celu uzyskania dochodu bez ponoszenia ryzyka i bez dodatkowych nakładów. Takie działanie jest możliwe poprzez jednoczesny zakup instrumentu finansowego po niższej cenie na jednym rynku i sprzedaży po wyższej cenie na innym rynku. Arbitraż przyczynia się do wyrównywania cen na rynkach oferujących to samo dobro oraz zapewnia ścisły związek pomiędzy notowaniami kontraktów i notowaniami kasowymi, co również ma swoje przełożenie na skuteczność transakcji hedgingowych i poprawia płynność na rynku kontraktów.

 

 

 

Instrumenty pochodne

  • Opcje

Opcja jest to umowa między nabywcą (posiadaczem) a sprzedawcą (wystawcą) dająca nabywcy prawo kupna (opcja kupna) lub sprzedaży (opcja sprzedaży) instrumentu bazowego przed lub w ustalonym dniu w przyszłości po określonej cenie w zamian za premię. Pod koniec okresu na jaki wystawiono opcję prawo związane z opcją kończy się w terminie wygaśnięcia[1]. Premia jest zapłatą za gotowość wystawcy do spełnienia świadczenia w przyszłości, nawet w sytuacji gdy taka czynność będzie dla niego niekorzystna[2].

Prawo do czegoś oznacza bowiem możliwość egzekwowania posiadanych uprawnień, czasowego powstrzymania się lub całkowitej rezygnacji. Możliwy jest również czwarty wariant, a mianowicie sprzedaż posiadanej opcji. Ze względu na długi horyzont czasu ostatni wariant jest zdecydowanie najczęściej wykonywany[3].

Konkludując każdy posiadacz opcji posiada cztery możliwości wybory: kupno, sprzedaż, wykonanie, powstrzymanie się. Ze względu na odmienne znaczenie pojęcia pozycji w transakcjach opcjami niż na rynku spot czy futures, poniżej przedstawiono odpowiednią terminologię.

Krótka pozycja dotyczy tego uczestnika rynku, który wystawił opcję, przyjmując na siebie obowiązek realizacji zobowiązań związanych z kontraktem. Warto również dodać, że znalezienie się w pozycji krótkiej u jednego z uczestników transakcji następuje w momencie sprzedania oferowanej opcji na rynku pierwotnym, a nie w momencie składania samej oferty.

Długa pozycja oznacza sytuacje, w której uczestnik nabył i jest w posiadaniu praw związanych z danym kontraktem. W przypadku sprzedaży opcji na rynku wtórnym uczestnik transakcji wyłącznie skraca swoją długą pozycję.

Z daną pozycją związany jest również pewien charakter ryzyka. W przypadku zatem[4]:

  • pozycji krótkiej – znane są z góry rozmiary maksymalnego zysku z transakcji, nie widomo jednak, ile można stracić,
  • pozycji długiej –znane są rozmiary maksymalnej straty, wielkość możliwego zysku jest teoretycznie nieograniczona.

W przypadku pozycji krótkiej maksymalny zysk jest równy uzyskanej premii z tytułu sprzedaży opcji, natomiast z drugiej strony dla uczestnika transakcji znajdującego się w pozycji długiej zapłacona premia będzie stanowiła maksymalną stratę.

Opcje występują w dwóch rodzajach, do których zaliczamy[1]:

  • opcje kupna (ang. call option),
  • opcje sprzedaży (ang. put option).

Opcja kupna jest prawem zakupu określonej ilości instrumentu podstawowego (bazowego) po ustalonej cenie w określonym terminie.

Opcja sprzedaży jest prawem sprzedaży określonej ilości instrumentu podstawowego (bazowego) po ustalonej cenie w określonym terminie.

W przypadku opcji istotne jest określenie trzech wielkości, którymi są:

  • ilość instrumentu podstawowego w transakcji kupna lub sprzedaży,
  • ustalona cena, po jakiej ma prawo być dokonana transakcja, która jest określana jako cena wykonania lub cena realizacji,
  • termin, do którego można kupić lub sprzedać instrument podstawowy, określany jako termin wygaśnięcia, po upływnie którego prawo traci ważność.

 

Biorąc pod uwagę termin wykonania opcji możemy wyróżnić opcję amerykańską, która może być wykonana w dowolnym dniu aż do dnia będącego terminem wygaśnięcia opcji oraz opcję europejską, która może być wykonana tylko w dniu wygaśnięcia.

Warto przypomnieć, że w  opcji występują dwie strony:

  • posiadacz opcji – nabywający prawo kupna lub sprzedaży,
  • wystawca opcji – zobowiązujący się do zrealizowania kontraktu, czyli do sprzedaży lub zakupu.

 

Jak zostało wspomniane wcześniej cena opcji nazywana jest premią. Podstawowe zasady wykonania opcji sprowadzają się do następujących sentencji:

  • opcja kupna jest wykonywana, gdy cena instrumentu podstawowego, na który opcja jest wystawiona jest wyższa niż cena wykonania.
  • opcja sprzedaży jest wykonywana, gdy cena instrumentu podstawowego na który opcja jest wystawiona jest niższa niż cena wykonania.

 

Cena wykonania (ang. strike price) jest umówioną w momencie zawarcia transakcji ceną, po której posiadacz opcji może egzekwować swoje prawo zakupu lub prawo do sprzedaży określonego waloru. W przypadku, gdy instrumentem bazowym jest waluta, wówczas cena wykonania jest określana jako kurs wykonania.

W przypadku opcji za cenę bazową uznajemy cenę rynkową podporządkowanych opcji instrumentów bazowych w danym momencie trwania opcji. Różnica między ceną bazową, a ceną

wykonania jest określana jako wartość wewnętrzna, która nigdy nie jest ujemna. Może być również interpretowana jako kwota pieniędzy możliwa do uzyskania w przypadku wykonania opcji w danym dniu.

Przy okazji przedstawianej terminologii warto również wyjaśnić pojęcie ceny rozliczeniowej, która w przypadku opcji jest wyznaczana w zależności od zasad obowiązujących na danym rynku operacji terminowych w oparciu o następujące warianty:

  • cena zamknięcia na kasowym rynku instrumentu bazowego,
  • średnia z kilku ostatnich transakcji na rynku kasowym,
  • jednolita cena dnia (ang. fixing) rynku kasowego.

Na rynku OTC instrumentem bazowym może być w zasadzie wszystko, jednak najczęściej są to opcji na  stopę procentową oraz opcję na kurs walutowy. Natomiast na rynku regulowanym dostępne są następujące opcje:

 

  • opcje na akcje,
  • opcje na towary,
  • opcje na obligacje,
  • opcje na stopę procentową,
  • opcje na indeksy,
  • opcje na kontrakty futures.

 

Z punktu widzenia problematyki niniejszej pracy najistotniejsze jest przestawienie sposobów wykorzystania instrumentów pochodnych w zarządzaniu ryzykiem finansowym. W przypadku opcji uczestnik rynku może zrealizować strategię dostosowaną określonych zdarzeń, a których efektem będzie ograniczenie ryzyka finansowego. Uczestnik rynku, dla którego niekorzystny jest wzrost kursu waluty obcej powinien dokonać nabycia opcji kupna z kursem wykonania nie większym od kursu bazowego. W takim wariancie znany jest maksymalny wydatek w przypadku niekorzystnej zmiany kursu walutowego, a w przypadku niekorzystnej zmiany kursu walutowego zyski są nieograniczone co zostało przedstawione na rysunku 1. Natomiast w odmiennej sytuacji uczestnik rynku, dla którego niekorzystny jest spadek kursu waluty obcej najkorzystniejszą strategią jest nabycie opcji sprzedaży z kursem wykonania nie mniejszym od kursu bazowego. W tym wariancie niekorzystna sytuacja na rynku dla nabywcy opcji zostaje zrekompensowana poprzez zysk z tytułu realizacji praw z opcji, co zostało przedstawione na rysunku 2.

Rysunek 1. Długa pozycja w opcji kupna

kurs wykonania
kurs bazowy

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: opracowanie własne.

Zgodnie z rysunkiem 1, gdy cena rynkowa w momencie realizacji opcji będzie mniejsza od ceny wykonania wówczas posiadacz długiej pozycji w opcji sprzedaży poniesie stratę o równowartości premii jaką zapłacił wystawcy za opcję.

Rysunek 2. Długa pozycja w opcji sprzedaży

kurs bazowy
kurs wykonania

Źródło: opracowanie własne.

Długa pozycja w opcji sprzedaży zabezpiecza nabywcę opcji przed osłabieniem się waluty obcej. W przypadku umocnienia się waluty obcej powyżej kursu wykonania nabywca opcji ponosi stratę równą premii, która zostaje zrekompensowana na rynku instrumentu bazowego. Niekorzystny kurs waluty obcej na rynku walutowym zostaje wyrównany z zysków wygenerowanych z tytułu realizacji praw z opcji.

W obu przedstawionych wyżej przypadkach ryzyko niekorzystnej zmiany kursu walutowego zostaje przeniesione na wystawcę opcji, który uzyskuje premię od nabywcy opcji za poniesione ryzyko. Kontrakty te nie przyczyniają się do ogólnego wzrostu czy spadku wartości instrumentów bazowych, jedynie pozwalają na przemieszczanie ryzyka i zasobów pomiędzy uczestnikami obrotu.

Z zaprezentowanych powyżej rozważań wynika, że opcja sprzedaży będzie chronić jej posiadacza w sytuacji gdy cena rynkowego instrumentu bazowego będzie znajdowała się poniżej określonego poziomu. W takiej sytuacji posiadacz opcji będzie miał zagwarantowane prawo do sprzedaży instrumentu bazowego po cenie wyższej od ceny bazowej. Natomiast opcja kupna okaże się pomocna dla jej posiadacza gdy owe ceny rynkowe będą znajdowały się powyżej określonego poziomu, wówczas posiadacz opcji zrealizuje swe prawo z opcji kupi instrument bazowy po korzystnej dla siebie cenie[1].

Znając mechanizmy funkcjonowania oraz opłacalności opcji dla każdej ze stron transakcji w zależności od zdarzeń na rynku można zdefiniować trzy określenia opcji użyteczne przy podejmowaniu decyzji na rynku opcji[2]:

  • in the money – z tą sytuacją mamy do czynienia gdy opcję opłaca się wykonać,
  • out of the money –jest to opcja której nie opłaca się wykonać,
  • at the money – w przypadku tej opcji cena wykonania jest równa bieżącej cenie instrumentu bazowego.

 

Kolejnym ważnym elementem opcji jest jej wartość, na którą składają się dwa elementy[3]:

  • wartość wewnętrzna (intrinsic value),
  • wartość zewnętrzna, zwana często czasową (time value).

 

Wartość wewnętrzną posiada tylko ta opcja którą można określić jako in the money. Dla długiej opcji kupna i krótkiej opcji sprzedaży wartość wewnętrzna jest obliczana jako różnica między cena instrumentu bazowego, a ceną wykonania. Natomiast wartość wewnętrzna dla długiej opcji sprzedaży i krótkiej opcji kupna obliczana jest jako różnica ceny wykonania i ceny instrumentu bazowego.

Wartość czasowa jest istotna dla opcji które zakładają dostawę instrumentu bazowego, wówczas oznacza ona możliwość wzrostu wartości instrumentu bazowego na którego opcja opiewała po wygaśnięciu opcji.

Warto również przytoczyć, że wiele różnorodnych możliwości posiadają opcje egzotyczne, które są dostosowywane do potrzeb podmiotów. Wśród nich wyróżniamy opcje wieloczynnikowe, których cechą charakterystyczną jest takt, że ich wartość zależy od wartości więcej niż jednego indeksu podstawowego. Kolejną grupą opcji egzotycznych są opcje wielookresowe, w przypadku których występuje kilka terminów wygaśnięcia, zazwyczaj w równych odstępach czasu. Za przykład można podać opcję wygasającą za trzy lara z terminem wykonania co pół roku.

Opcje egzotyczne mogą zostać zmodyfikowana w oparciu o takie parametry jak:

  • termin wygaśnięcia opcji,
  • dzień, w którym można wykonać opcję,
  • możliwość decyzji o charakterze opcji,
  • okres ważności opcji,
  • cena wykonania opcji,

 

  • metoda określająca wypłaty w wypadku wykonania opcji.

W polskim prawodawstwie opcję określono jako kontrakt, w wyniku którego jednostka nabywa prawo kupna – opcja kupna lub sprzedaży – opcja sprzedaży aktywów podstawowych po określonej z góry cenie i w określonym czasie[1]. Warto przy tym dodać, że umowa opcji jest umowa nienazwaną, konsensualną, odpłatną, dwustronnie zobowiązującą i wzajemną[2]. Umowa opcji może być kreowana przez strony, co wynika z fundamentalnej zasady prawa cywilnego, a mianowicie zasady swobody umów wyrażonej w art.  ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny[3].

Opcja jest jednym z najbardziej popularnych instrumentów pochodnych, jednak nie jedynym który może zostać wykorzystany w zarządzaniu ryzykiem finansowym dlatego w kolejnym następnych podrozdziałach zaprezentowano kolejne derywaty kontynuując od kontraktów forward.

  • Kontrakty forward

 

Wśród instrumentów pochodnych kontrakty financial future i forward odgrywają coraz większą rolę na światowych rynkach kapitałowych. Wyszczególnione kontrakty określone są mianem kontraktów terminowych.

Kontrakt terminowy forward jest to zobowiązanie dwóch stron (długiej i krótkiej) do przeprowadzenia transakcji kupna/sprzedaży pewnej ilości instrumentu podstawowego w ustanym dniu po określonej cenie[4].

Zgodnie z powyższą definicją kontrakt forward jest dwustronnym zobowiązaniem, zgodnie z którym powstaje obowiązek u każdej ze stron do zrealizowania warunków uzgodnionych w kontrakcie.

Transakcje forward określają następujące, zasadnicze elementy[5]:

  • kontrakt – liczba i cechy objętych transakcją walorów,
  • cena – ustalona na początku transakcji wielkość zapłaty za walory ujęte w kontrakcie,
  • moment wykonania dostawy,
  • wysokość zaliczki wpłaconej nabywcy przez kupującego.

 

Warto przy tym dodać, że w części kontraktów forward zaliczka nie występuje, jednak w tego typu transakcjach obie strony muszą złożyć zabezpieczenie jako gwarancję spełnienia warunków kontraktu.

Cechą charakterystyczną kontraktów forward jest fakt, że wielkość kontraktu, termin realizacji oraz cena ustalane są przez dwie strony kontraktu w procesie negocjacji. Oznacza to, że kontrakty forward nie są standaryzowane.

Przy rozróżnieniu kontraktów forward decydującym czynnikiem jest rodzaj instrumentu bazowego. Z tego punktu widzenia wyróżniamy następujące kontrakty forward[1]:

  • walutowy,
  • na stopę procentową (FRA)
  • towarowy,
  • na akcje i indeksy,
  • na papiery dłużne.

 

Biorą pod uwagę sposób rozliczenia kontraktów forward wyróżniamy:

  • rozliczenie pieniężne, tzn. jednak strona płaci drugiej sumę pieniężną,
  • fizyczna dostawa instrumentu podstawowego, czyli transakcja kupna/sprzedaży instrumentu podstawowego.

 

Strona kontraktu terminowego forward są:

  • sprzedający kontrakt – zajmujący pozycje krótką,
  • kupujący kontrakt – zajmujący pozycje długą.

 

Wyszczególniony wyżej kontrakt forward walutowy oznacza transakcję kupna-sprzedaży waluty, po ustalonym kursie, z dostawą za określony czas. Ryzyko walutowe może zostać również ograniczone poprzez alternatywną operację w stosunku do tego instrumentu terminowego wykorzystując następującą sekwencję zdarzeń[2]:

  • pożyczenie odpowiedniej sumy na rynku krajowym,
  • zakup dewiz na rynku krajowym,
  • ulokowanie ich za granicą,
  • sprzedanie dewiz w tym samym czasie, gdy następuje rozliczenie kontraktu forward.

 

W takiej sytuacji przyszły kurs walutowy (forward) można obliczyć z następującego wzoru:

Gdzie:

F – przyszły kurs walutowy (forward)

S – kurs spot

r – stopa procentowa bez ryzyka w kraju

r’ – stopa procentowa bez ryzyka za granicą

t –okres do rozliczenia w latach

Przykład przedstawiający wypłatę z tytułu kontraktu forward walutowego w zależności od kursu bazowego w dniu realizacji kontraktu dla każdej pozycji został zaprezentowany na rysunku 3. Przykład dotyczy otrzymania płatności w EUR. W takiej sytuacji podmiot chce zabezpieczyć się przed osłabieniem się polskiej waluty względem EUR.

Rysunek 3. Wypłata z tytułu kontraktu forward walutowego dla posiadacza krótkiej pozycji i długiej

Źródło: opracowanie własne.

Zgodnie z rysunkiem 3 uczestnik posiadający długą pozycję w kontrakcie uzyska dodatnie przepływy z tytułu realizacji kontraktu, gdy kurs EUR/PLN będzie wyższy od kursu wykonania kontraktu w momencie jego realizacji. Natomiast odwrotna sytuacja wystąpi w przypadku posiadacza krótkiej pozycji, który przy takim ukształtowaniu się kursu instrumentu podstawowego wygeneruje ujemne przepływy z transakcji financial forward.

Jednym z ważniejszych kontraktów typu forward jest kontrakt FRA ( Forward Rate Agreement). Instrumentem bazowym jest w tym przypadku stopa procentowa, będąca stopą odniesienia (np. WIBOR). Cechą charakterystyczną tego kontraktu jest fakt, że wyróżnia się w nim dwa terminy. Pierwszy to termin rozliczenia kontraktu, drugi zaś wynika z okresu, którego dotyczy stopa procentowa, będąca instrumentem bazowym. Przykładowym oznaczeniem kontraktu FRA jest FRA 2×5, z którego można odczytać że termin rozliczenia FRA jest za 2 miesiące, a stopa procentowa to 3 miesięczna, znana w terminie rozliczenia FRA, a obowiązująca w okresie 3 miesięcy, czyli w trzecim, czwartym i piątym miesiącu. Opisana wyżej stopa FRA, zwana inaczej stopą kontraktu jest ustalana w momencie zawarcia kontraktu[3].

Posiadacz krótkiej pozycji uzyskuje wypłatę, gdy stopa FRA w dniu realizacji kontraktu jest wyższa niż stopa odniesienia, wówczas wartość wypłaty przedstawia następujące równanie:

Natomiast posiadacz długiej pozycji w sytuacji, gdy stopa odniesienia w dniu realizacji jest wyższa niż stopa FRA otrzyma wypłatę o wartości zgodnej z następującym równaniem:

Jedną ze stron kontraktu FRA jest zazwyczaj bank, który podaje oferty zawarcia kontraktu poprzez tzw. kwotowania bid-ask, czyli podanie kursu kupna i kursu sprzedaży. Przykładowe kwotowanie waluty obcej można zapisać jako x/y, co oznacza że w przypadku zajęcia długiej pozycji bank zapłaci za walutę obcą x PLN, natomiast w przypadku zajęcia krótkiej pozycji bank otrzyma za walutę obcą y PLN. Różnica między kursem sprzedaży i kursem kupna nosi nazwę bid-ask spread.

W kontekście zarządzania ryzykiem finansowym warto przytoczyć dwie zasady pomocne w celu ograniczania ryzyka przy wykorzystaniu kontraktów forward:

  1. Długa pozycja w kontrakcie forward zabezpiecza przed wzrostem wartości instrumentu podstawowego.
  2. Krótka pozycja w kontrakcie forward zabezpiecza przed spadkiem wartości instrumentu podstawowego.

Podobnie jak w przypadku opcji tak również kontrakty forward zostały zdefiniowane w polskim prawodawstwie w Rozporządzeniu Ministra Finansów[4], w którym za kontrakt forward uznaje się umowę nakładającą na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą – odbioru aktywów o określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu. Powyższa definicja w sposób właściwy oddaje naturę tego derywatu uwzględniająca również fakt rozliczenia kontraktu w sposób rzeczywisty poprzez dostawę instrumentu podstawowego oraz nierzeczywisty w formie rozliczenia finansowego.

Kontrakt forward z jednej strony jest uznawany za instrument pochodny, którego zaletą jest możliwość dostosowania ceny forward, terminu realizacji, typu instrumentu podstawowego oraz miejsca realizacji do potrzeb nabywcy i sprzedawcy kontraktu. Z drugiej strony wysokość sum na jakie opiewają kontrakty forward oraz koszty związane z ich zawarciem powodują, że ten typ kontraktu jest mniej płynny od kontraktu futures, który został przedstawiony w kolejnym podrozdziale. Kolejnym negatywnym czynnikiem jest ryzyko nie wywiązania się jednej ze stron transakcji z postanowień kontraktu. Wśród sposobów ograniczania tego rodzaju ryzyka wymienia się zawarcie kontraktów z zaufanymi i sprawdzonymi kontrahentami oraz możliwość ustanowienia zastawu lub hipoteki jako form zabezpieczenia realizacji kontraktu.

  • Kontrakty futures

           

Kontrakty futures podobnie jak forward również są zaliczane do kontraktów terminowych. Kontrakt futures można zdefiniować jako wystandaryzowany kontrakt giełdowy, w którym strony zobowiązują się do zakupu lub sprzedaży instrumentu podstawowego po z góry określonej cenie i w ściśle określonym czasie, przyjmując przy tym możliwość fizycznej jego dostawy[1]. Omawiany kontrakt jest bardzo podobny do uprzednio prezentowanego w trzecim podrozdziale kontraktu forward. Wśród podobieństw obu kontraktów można wymienić:

  • zobowiązanie się dwóch stron do przeprowadzenia transakcji kupna/sprzedaży,
  • wykres wypłaty z tytułu kontraktu dla obu stron, przedstawione na rysunku 9,
  • zasady stosowane w zarządzaniu ryzykiem zaprezentowane w podrozdziale trzecim,
  • zobowiązanie jednej ze stron do dokonania w terminie realizacji kontraktu płatności, której wartość zależy od cen kontraktu oraz od wartości instrumentu podstawowego, na który wystawiony jest kontrakt.

Oba kontrakty nie są jednak identyczne. Wśród najistotniejszych różnić można wymienić odmienny sposób przeprowadzenia rozliczeń. Wartość kontraktów futures jest codziennie ustalana, aby utrzymać zerową wartość rynkową kontraktu. W związku z tym cena futures poddawana jest korekcie zgodnej ze zmianą instrumentu podstawowego na który kontrakt jest wystawiony. Jak zostało już opisane w poprzednim podrozdziale w kontrakcie forward nie występują żadne przepływy pieniężne przed datą jego realizacji. Natomiast w kontrakcie futures przepływy mogą występować praktycznie codziennie ponieważ zależą one od bieżącej zmiany ceny instrumentu podstawowego. Opisany proces korygowania cen na rynku kontraktów futures nazywany jest marking to market[2].

Kontrakty futures są kontraktami standaryzowanymi w zakresie daty wygaśnięcia oraz ceny instrumentu podstawowego. Pośrednikiem między nabywcą i sprzedawcą kontraktu jest izba rozrachunkowa, która przyznaje gwarancję zachowania daty realizacji kontraktu oraz ceny instrumentu podstawowego. Standaryzacja kontraktów futures oznacza również, że transakcje tymi derywatami odbywają się tylko w ramach giełdy, a zasady tych transakcji są ściśle ustalone. Zgodnie ze ową standaryzacją kontrakt futures musi dokładnie określać instrument podstawowy, wielkość kontraktu oraz miejsce i termin dostarczenia instrumentu podstawowego.

Stronami kontraktu futures są:

  • kupujący kontrakt – zajmujący pozycję długą,
  • izba rozrachunkowa,
  • sprzedający kontrakt – zajmujący pozycje krótką.

Występowanie izby rozrachunkowej w roli pośrednia między uczestnikami transakcji w kontraktach futures wpływa na ograniczenie ryzyka niewywiązania się kontrahenta z warunków umowy, ponieważ opisane ryzyko przejmuje izba. Sprzedający oraz kupujący kontrakt futures posiadają zobowiązania wobec izby, a nie wobec siebie nawzajem co zostało przedstawione na rysunku 4. Warto dodać, że izba nie przejmuje całego ryzyka ponieważ obie strony transakcji wnoszą depozyt, który stanowi określony procent ceny kontraktu.

Rysunek 4. Zasady funkcjonowania izby rozrachunkowej

Kupujący
Izba

Rozrachunkowa

Sprzedający
walory
walory
środki finansowe
środki finansowe

 

 

 

 

Bazując na dużym kapitale izba rozrachunkowa stwarza bezpieczne podstawy wszystkich transakcji na rynku futures. Do cech charakterystycznych izby należy zaliczyć fakt, że nie angażuje się po żadnej ze stron transakcji, a jedynie zajmuje się pośredniczeniem w transakcji i rozliczeniami.

Do najczęściej występujących kontraktów futures na giełdzie można zaliczyć:

  • futures walutowe,
  • futures procentowe,
  • futures towarowe,
  • futures indeksowe.

W kontraktach futures można wyodrębnić dwie ceny:

  • cenę futures (futures price) – która jest ceną rynkową kontraktu oraz
  • cenę spot (spot price) – będącą ceną rynkową instrumentu podstawowego, który jest przedmiotem kontraktu na rynku kasowym.

Cena futures informuje inwestorów o oczekiwaniach rynku co do kształtowania się ceny spot instrumentu podstawowego w momencie określonym jako termin dostawy w danym kontrakcie terminowym. Im bliżej tego terminu tym bardziej cena futures zbliża się do ceny spot, co zostało przedstawione na rysunku 5.

            Efekt przedstawionej na rysunku 5 zależności jest spowodowany działaniem rynku i jej uczestników. Zgodnie z powyższym przykładem i sytuacją na rynku w której cena futures będzie wyższa od ceny spot wówczas inwestorzy będą otwierali krótkie pozycje w kontraktach futures, co doprowadzi do spadku cen tych kontraktów.

 

 

Rysunek 5. Zależność między ceną futures, a cena spot w miarę zbliżania się do momentu realizacji kontraktu

cena spot
cena futures
czas

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: opracowanie własne.

Na rynku może również wystąpić sytuacja w której cena futures będzie niższa od ceny spot, jednak podobnie jak w przytoczonym przykładzie w miarę zbliżania się do momentu dostawy te dwie ceny zrównają się.

Istotną zaletą kontraktów futures jest możliwość zamknięcia pozycje przed dniem wygaśnięcia pozycji. Uczestnik transakcji, który dokonał zakupu kontraktu futures na sprzedaż jakiegoś instrumentu podstawowego w określonym terminie może zamknąć swoją pozycję poprzez sprzedaż kontraktu futures na taką sama ilość instrumentu podstawowego w tym samym terminie.

Warto wspomnieć, żę kontrakty futures oferowane na Giełdzie Papierów Wartościowych S.A. w Warszawie posiadają następujące oznaczenie:

Gdzie:

F         -oznaczenie kontraktu terminowego futures,

EUR    -oznaczenie instrumentu bazowego, w tym przypadku EUR,

X         -kod określający miesiąc wykonania (H – marzec, M – czerwiec ,U – wrzesień ,Z – grudzień),

Y         -ostatnie dwie cyfry roku wykonania kontraktu.

Kontrakt futures również znalazł się w polskim prawodawstwie, gdzie został zdefiniowany jako umowa o określonej standardowej charakterystyce, będąca przedmiotem publicznego obrotu, nakładająca na jedną stronę obowiązek dostarczenia, a na drugą – odbioru aktywów o określonej ilości, w określonym terminie w przyszłości i po określonej cenie, ustalonej w momencie zawierania kontraktu[3]. W powyższej definicji wyszczególnione zostały wszystkie najważniejsze elementy tego instrumentu pochodnego.

Porównując kontrakty terminowe z punktu widzenia zarządzania ryzykiem finansowym, warto zwrócić uwagę na dodatkowe korzyści i zagrożenia jakie niesie ze sobą wykorzystanie każdego z nich. Kontrakt forward ze względu na swoja specyfikę może zostać dostosowany do potrzeb uczestników rynku, co jednak jest związane z konieczności przeprowadzania między stronami kontraktu negocjacji, które są rozciągnięte w czasie. Ryzyko niewywiązania się uczestnika transakcji z warunków kontraktu forward jest również czynnikiem na który warto uwzględnić w procesie decyzyjnym. Natomiast w przypadku kontraktów futures wspomniane ryzyko przejmuje na siebie izba rozrachunkowa, która jest pośrednikiem między kupującym, a sprzedającym kontrakt. Na rynku kontraktów futures występuje duża płynność dzięki czemu podmioty mogą dokonać zabezpieczenia bez zwłoki w czasie, jednak z drugiej strony dostępne kontrakty futures mogą nie być w pełni dostosowane do potrzeb danego podmiotu. Jak możemy zauważyć wybór określonego kontraktu terminowego jest w dużej mierze uzależniony od preferencji uczestnika rynku oraz od dostępnych możliwości na rynku. Natomiast alternatywa dla omówionych w poprzednich podrozdziałach derywatów są swapy przedstawione w kolejnym podrozdziale.z 2001r. Nr 149 poz. 1674)

Swapy

 

Ostatnim z omawianych derywatów jest swap, który jest uznawany za kontrakt długoterminowy. Elementem wyróżniającym ten rodzaj instrumentu pochodnego jest występowanie więcej niż jednego terminu realizacji tego kontraktu.

Kontrakt swap jest to instrument finansowy, w którym każda z obu stron dokonuje w ustalonych terminach w przyszłości serii płatności na rzecz drugiej strony kontraktu, przy czym co najmniej jedna seria płatności zleży od wartości instrumentu podstawowego[1].

Należy przy tym zaznaczyć, że najczęściej zamiast dwóch płatności dokonywanych przez strony transakcji realizowana jest tylko jedna płatność będąca różnicą między przepływami pieniężnymi płaconymi przez obie strony w ustalonym terminie. Powyższe oznacza, że w ustalonych terminach dokonywany jest tylko przepływ pieniężny netto.

Wśród cech charakterystycznych kontraktu swap można wyróżnić:

  • więcej niż jeden termin rozliczenia kontraktu,
  • występowanie płatności określonej w relacji do wartości nominalnej.

Swap jest kontraktem, w którym realizacja transakcji odbywa się poza giełdą. Jedną ze stron kontraktu jest zazwyczaj bank, który podobnie jak w przypadku kontraktu forward podaje oferty zawarcia kontraktu poprzez kwotowanie bid-ask.

Głównym przeznaczeniem kontraktu swap jest wykorzystywanie korzyści komparatywnych w celu ograniczania ryzyka finansowego. Wykorzystanie omawianego kontraktu w tym celu można opisać w następujący sposób[2]:

  • podmiot narażony na ryzyko wynikające ze zmiennych płatności, które ma dokonać, wówczas celu zabezpieczenia zawiera kontrakt swap, w którym płaci stałą płatność, a otrzymuje w zamian zmienną,
  • natomiast podmiot narażony na ryzyko wynikające ze zmiennych płatności, które ma otrzymać może się zabezpieczyć poprzez zawarcie kontraktu swap, w którym będzie otrzymywał stałą płatność, a płacił zmienną płatność,
  • ostatnia sytuacja może mieć miejsce, gdy podmiot jest narażony na ryzyko wynikające z dwóch zmiennych płatności, z których jedną ma otrzymać (płatność 1), a druga ma zapłacić (płatność 2), wówczas zabezpiecza się poprzez zawarcie kontraktu swap, w którym otrzyma zmienną płatność 2, a zapłaci zmienną płatność 1.

W związku z powyższym można wyróżnić trzy rodzaje kontraktów swap:

  • procentowe (interes rate swap),
  • walutowe (currency rate swap),
  • walutowo-procentowe.

W kontraktach swapu procentowego strumienie płatności podlegające wymianie między stronami transakcji są wyrażone w tej samej walucie. Przedmiotem wymiany w tego rodzaju swapie są płatności odsetek. W zależności od przedmiotu wymiany w literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa ich rodzaje[3]:

  • swap kuponowy (cupon swap),
  • swap bazowy (basis swap).

Swap kuponowy polega na wymianie stałej stopy procentowej na zmienną stopę procentową, zgodnie z tymi warunkami jeden z uczestników transakcji będzie płacił odsetki naliczane według stałej stopy procentowej, a drugi odsetki naliczane według zmiennej stopy procentowej. Przykład opisanej transakcji został przedstawiony na rysunku 6, gdzie za stałą stopę procentową przyjęto stopę WIBOR, która jest zmienną stopą oprocentowania po której banki są skłonne udzielić pożyczki na polskim rynku międzybankowym.

płatność
płatność
stała stopa procentowa 7%
Strona B

Rysunek 6. Przykład kontraktu swap kuponowego

odsetek 7%
Strona A
   odsetek

WIBOR+0,5%

WIBOR + 0,5%

 

 

 

Źródło: opracowanie własne.

W powyższym przykładzie strona A będzie generowała dodatnie przepływy pieniężne netto z tytułu serii płatności w sytuacji gdy stopa WIBOR+0,5% będzie się kształtowała na rynku w ustalonym terminie poniżej stałej stopy procentowej uzgodnionej w kontrakcie. Należy przy tym zaznaczyć, że kolejnym okresie rozliczeniowym danego kontraktu może wystąpić sytuacja, w której ustalona stała stopa procentowa będzie mniejsza od stopy WIBOR+0,5%, wówczas dodatnie przepływy pieniężne netto wygeneruje strona B. W przedstawionym przypadku strona B, która uzyskała kredyt po zmiennej stopie procentowej zabezpiecza się przed wzrostem stopy WIBOR. Natomiast strona A, która pozyskała kapitał po stałej stopie procentowej zabezpiecza się przed płaceniem wyższych odsetek niż wynikałoby to z obowiązującej w dniu rozliczenia kontraktu sytuacji na rynku.

Z kolei swap bazowy polega na wymianie jednej zmiennej stopy procentowej na inną zmienną stopę procentową. Strony takiego kontraktu uzgadniają że będą płaciły odsetki naliczane według zmiennych stóp procentowych. Wystąpienie tego typu kontraktu jest niezwykle rzadkie ze względu na brak dostosowania odpowiedniej liczby podmiotów do obopólnej korzyści komparatywnej z dokonywania serii płatności ze zmienną stopą procentową. Elementem, który skłania podmioty do zawierania tego typu kontraktów jest istnienie przewag komparatywnych na różnych rynkach, z których łączna korzyść odpowiada właśnie wartości przewag komparatywnych.

Najbardziej popularnym z kontraktów swap jest swap walutowy, który polega na zamianie określonej ilości jednej waluty na drugą w oznaczonym terminie realizacji oraz na powtórnej wymianie tychże walut w innym, późniejszym terminie realizacji[4]. Zatem celem transakcji swapu walutowego jest przejście z jednej waluty na drugą oraz pokrycie wymiany z powrotem na początkową walutę[5]. Swap walutowy jest parą zamiennych, równoważących się transakcji walutowych wykonanych w dwóch terminach realizacji kontraktu. Przykład przedstawiający etapy realizacji kontraktu swap walutowego został przedstawiony na rysunku 7.

Rysunek 7. Etapy realizacji kontraktu swap walutowego

I etap

PLN – waluta A
EUR – waluta B
Strona A
Strona B

 

 

 

 

EUR – waluta B

II etap

Strona A
PLN – waluta A
Strona B

 

 

 

 

 

Powyższy rysunek dowodzi, że każda transakcja swapu walutowego jest związana z zakupem, a następnie ze sprzedażą danej waluty. Kolejność wykonania tych czynności jest zależna od stron transakcji, dlatego też w literaturze przedmiotu można się spotkać z wyszczególnieniem dwóch typów transakcji swap walutowych, a mianowicie[6]:

  • swap in – zakup waluty A za walutę B, a następnie w II etapie sprzedaż tej samej ilości waluty A za walutę B (strona B w przykładzie przedstawionym na rysunku 7),
  • swap out – sprzedaż waluty A za walutę B, a następnie w II etapie zakup tej samej ilości waluty A za walutę B (strona B w przykładzie przedstawionym na rysunku 7).

Termin realizacji pierwszego etapu oraz drugie w kontrakcie swapu walutowego może przybierać różne formy. Z punktu widzenia tej klasyfikacji wyróżniamy następujące transakcje swapu walutowego[7]:

  • spot/forward – zakup (sprzedaż) waluty na rynku spot i jednoczesna sprzedaż (zakup) tej samej waluty na rynku terminowym. Jako przykład można podać trzymiesięczny swap spot/forward, gdzie pierwsza wymiana walut ma miejsce w drugim dniu roboczym po zawarciu transakcji, natomiast wymiana odwrotna trzy miesiące później,
  • forward/forward –zakup (sprzedaży) waluty na rynku terminowym z dostawą w określonym terminie w I etapie oraz jednoczesnej sprzedaży (zakupie) tej samej waluty w określonym terminie w II etapie. Przykładem swapu forward/forward może być sprzedaż waluty za miesiąc i jednocześnie zakup tej waluty za trzy miesiące. Wówczas swap 1×3 forward/forward zostaje zawarty na okres dwóch miesięcy.
  • short swap – określenie swapów trwających krócej niż jeden miesiąc, wśród których wyróżniamy:
  • swap spot-a-week – pierwsza wymiana walut ma miejsce w drugim dniu roboczym po zawarciu transakcji, druga tydzień później.
  • swap overnight („O/N”) – od dziś do jutra;
  • swap tom-next („T/N”) – od jutra do dnia następnego;
  • swap spot-next („S/N”) – od drugiego dnia roboczego do dnia następnego.

Do cech łączących kontrakt swap i kontrakt forward należy zaliczyć sposób obliczenia marży, która w obydwu kontraktach jest bezpośrednio lub pośrednio uzależniona kursu spot, stopy procentowej walut oraz czasu trwania kontraktu[8]. Warto podkreślić, że w kontraktach swap podmioty przyjmujące w I etapie walutę o niższym oprocentowaniu mogą uzyskać premię, która jest utożsamiana jako rekompensata z tytułu przyjęcia danej waluty.

Kolejnym równie istotnym kontraktem jednakże bardziej złożonym jest swap walutowo-procentowy, który polega na wymianie między stronami transakcji w momencie zainicjowania kontraktu określonych równoważnych sum pieniężnych wyrażonych w dwóch różnych walutach oraz ich zwrocie w czasie obowiązywania umowy według ustalonego wcześniej planu regulującego zasady i termin płatności odsetek i amortyzacji kapitału[9]. Przesłanką zawarcia kontraktu jest potrzeba posiadania określonej waluty w zamian za inną, którą dany podmiot dysponuje. Idee tego kontraktu w sposób bardziej szczegółowy przedstawia poniższy schemat składający się z trzech etapów:

  • wymiana kapitału,
  • wymiana płatności odsetek w terminach realizacji,
  • końcowa wymiana zwrotna kapitału.

Pierwszy etap dotyczy wzajemnego dostarczenia przez strony transakcji sumy dewiz według określonego w kontrakcie kursu wymiany. Przesłanka do dokonania wymiany jest konieczność posiadania określonej waluty.

Drugi etap jest bliźniaczo podobny do swapu kuponowego, gdzie podmioty dokonują wymiany odsetek według stałej lub zmiennej stopie procentowej w danym kraju.

Ostatni etap polega na kolejnej wymianie dewiz, z tym że w odwrotnym kierunku niż miało to miejsce w etapie pierwszym. Cały schemat składający się z trzech etapów został przedstawiony przykładzie na rysunku 8.

Strona B jest podmiotem prowadzącym działalność w Polsce i realizującym przedsięwzięcie inwestycyjne w Niemczech finansowane pożyczką w walucie polskiej. Natomiast strona B jest przedsiębiorcą niemieckim, który uzyskał pożyczkę na zakup półproduktów od polskiego kontrahenta. Kurs EUR/PLN w niniejszym przykładzie zostaje określony na poziomie 4 PLN za     1 EUR.

Rysunek 8. Przykład kontraktu swap walutowego

pożyczka
pożyczka
Strona B
EUR

Etap pierwszy: wymiana kapitału

  w EUR
         w PLN
PLN
Strona A

 

 

 

odsetki z tyt.
odsetki z tyt.
odsetki w PLN

Etap drugi: wymiana płatności odsetek

pożyczki w PLN
Strona A
pożyczki w       EUR
Strona B
odsetki w EUR

 

 

 

 

spłata pożyczki
spłata pożyczki
PLN

Etap trzeci: odwrotna wymiana kapitału

w PLN
w EUR
Strona B
EUR
Strona A

 

 

 

 

Pierwszym elementem realizacji kontraktu jest przekazanie przez stronę A 4 mln PLN stornie B w zamian za 1 mln EUR po kursie 4 EUR/PLN. Ponadto strony transakcji zobowiązują się do dokonywania serii płatności związanych ze spłatą odsetek o stałym oprocentowaniu. W przypadku pożyczki w PLN oprocentowanie wynosi 9%, natomiast oprocentowanie EUR 7% W drugim etapie strona A nastąpi wymiana płaconych odsetek, zgodnie z którą strona A zapłaci odsetki wynoszące 7% od otrzymanego 1 mln EUR, natomiast strona B odsetki na poziomie 9% od otrzymanych 4 mln PLN. Zgodnie ze specyfiką kontraktów swap w praktyce między stronami transakcji będzie dokonywany przepływ pieniężny netto w ustalonych terminach realizacji. W pierwszym terminie realizacji kurs EUR/PLN wyniósł 3,5 PLN za 1 EUR, wówczas strona A zapłaci 70 tys. EUR tytułem odsetek, natomiast strona B 360 tys. PLN, w takiej sytuacji na rynku dodatni przepływ w danym terminie realizacji wygeneruje strona A. Umocnienie się PLN poniżej poziomu 4 EUR/PLN będzie oznaczała mniejsze płatności z tytułu odsetek dla strony A, natomiast umocnienie się EUR powyżej 4 EUR/PLN będzie generowało dodatnie przepływy pieniężne dla strony B. Wymiana płatności będzie realizowana przez cały okres trwania kontraktu. W ostatnim etapie strony transakcji dokonają odwrotnej wymiany kapitału. Strona A zapłaci 1 mln EUR stronie B, natomiast strona B przekaże 4 mln PLN stronie A. Ten etap kończy walutowy kontrakt swap.

Z przedstawione przykładu wynika, że obie strony transakcji są narażone na możliwość niekorzystnej zmiany kursu wymiany walut. Trwałe umacnianie się przez okres kontraktu waluty polskiej będzie skutkowało generowaniem dodatnich przepływów pieniężnych w seriach płatności przez stronę A oraz koniecznością zaangażowania mniejszej ilości środków pieniężnych wyrażonych w PLN w celu zwrotu 1 mln EUR stronie B. W pierwszej chwili powyższy przykład mógłby nie odzwierciedlać strategii ograniczania ryzyka finansowego, jednak uwzględniając koszt alternatywny postrzeganie tej strategii przybiera z goła odmienny obraz. Strona A w przypadku wymiany 4 mln PLN na 1 mln EUR w danym momencie poniosłaby koszt alternatywny, gdy kurs PLN umocniłby się w czasie do poziomu 3,5 EUR/PLN, a do zakupu 1 mln EUR wystarczyłoby 3,4 mln PLN. Warto dodać, że koszt alternatywny jest utożsamiany jako koszt utraconych możliwości.

Podsumowując omawianie kontraktu swap należy przytoczyć akt prawny, który określa ten instrument pochodny. W §3 pkt. 8 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 12 grudnia 2001 roku[10]został opisany kontrakt swap jako umowa zamiany przyszłych płatności na warunkach z góry określonych przez strony. W powyższej definicji wymaga doprecyzowania zwrot umowa zamiany, który należy interpretować jako umowę zamiany płatności, rozumianą w języku prawniczym jako wierzytelność.

Przewaga kontraktów swap nad pozostałymi omówionymi w tym rozdziale instrumentami pochodnymi jest związana z mniejszymi ograniczeniami regulacyjnymi odnośnie zawarcia kontraktu oraz możliwością dostosowania warunków kontraktu do indywidualnych potrzeb uczestników transakcji. Jednak swego rodzaju ograniczeniami występującymi na tym rynku jest konieczność znalezienia partnera w celu zawarcia kontraktu. Natomiast ryzykiem występującym przy tego typu transakcjach jest brak gwarancji wypełnienia kontraktu przez jej uczestników. Należy przy tym również wspomnieć, że zmiana warunków kontraktu swap wymaga zgody obydwu stron transakcji.

Możliwości konstruowania strategii wykorzystujących instrumenty pochodne jest wiele o czym można się przekonać wnikliwie czytając kolejny podrozdział poświęcony strategią, które nie zostały przedstawione w poprzednich rozdziałach.

Alternatywne strategie inwestycyjne

Poniżej przedstawione strategie należą do bardziej złożonych niż te które zostały opisane w poprzednich podrozdziałach, dlatego zostały wyodrębnione w celu szczegółowego przeanalizowania.

Do takich strategii należą opcje barierowe, których wykonanie zależy od osiągnięcia przez instrument bazowy określonego w umowie poziomu zwanego barierą. Po osiągnięciu danego poziomu opcja ulega aktywacji (knock-in) lub dezaktywacji (knock-out). Istotnym elementem jest fakt, że wspomniana bariera może być elastycznie ustawiana w sposób ciągły poniżej lub powyżej ceny instrumentu bazowego. Warto nadmienić, że wśród opcji barierowych wyróżniamy opcje kupna oraz opcje sprzedaży, w związku z czym do dyspozycji mamy osiem możliwości. Korzyścią z wykorzystania danej strategii jest obniżka ceny opcji oraz możliwość dodawania dodatkowych barier oraz modyfikacja czasu obserwacji barier.

Kolejną opcją, która może zostać wykorzystana do ograniczania ryzyka walutowego jest opcja azjatycka, której wypłata uzależniona jest nie od kursu waluty w dniu zapadalności transakcji, jednak od średniego kursu waluty obliczonego na podstawie z góry określonego okresu w czasie życia opcji. Wśród nich najpopularniejsze są Average Rate Option, w której do kursu realizacji opcji (strike price) porównujemy średnią fixingów z dni wskazanych w momencie zawierania transakcji oraz Average Strike Option, w której cena wykonania nie jest ustalona z góry, ale uzależniona od średniej fixingów z założonego okresu i po takiej cenie następuje dostawa[1].

            Strategią dzięki której istnieje możliwość uzyskania produktu, w którym nie trzeba płacić premii, a jednocześnie bardziej elastyczną w rozliczeniu jest złożenie dwóch opcji (kupionej i sprzedanej), które są klasyfikowane jako partycypator (participating forward) oraz korytarz walutowy (risk reversal). Participating forwardsprowadza się do wykonania transakcji tylko połowy ekspozycji, natomiast kolejną część podmiot może wykonać po innym kursie w zależności od pozytywnej dla danego podmiotu zmianie kursu walutowego na rynku. Natomiast korytarz walutowy jest złożeniem opcji, która ustala minimalny i maksymalny poziom sprzedaży/zakupu jednej waluty za drugą. W celu pełnego zrozumienia istoty funkcjonowania strategii przedstawiono przykład eksportera otrzymującego rozliczenie za sprzedane dobra w określonym terminie w przyszłości. W takiej sytuacji dolna granica określa prawo eksportera i jest realizowana wtedy, gdy kurs rynkowy jest w dacie rozliczenia niższy, natomiast górna granica jest zobowiązaniem eksportera i jest realizowana wówczas, gdy kurs rynkowy jest wyższy. W przypadku gdy kurs rynkowy w dniu zapadalności znajdzie się pomiędzy górną i dolną granicą, wówczas eksporter podejmuje decyzje bez określonego przymusu. Jedną z bardziej znanych strategii wykorzystujących korytarz walutowy jest short collar, która polega na jednoczesnym zajęciu przeciwstawnych pozycji w opcji kupna i opcji sprzedaży o takim samym terminie wygaśnięcia i różnych cenach wykonania[2]. Strategia umożliwia obniżenie do minimum kosztu zabezpieczenia, w wyniku premii uzyskanej ze sprzedaży opcji kupna, która pokrywa koszt kupna opcji sprzedaży.

Wśród inwestorów popularne są również strategie polegające na łączeniu różnych instrumentów pochodnych i tworzeniu w ten sposób nowych instrumentów pochodnych o pożądanych przez inwestora cechach, a określanych jako syntetyczne instrumenty finansowe.

Strategie związane z wykorzystaniem opcji pozwalają inwestorowi na zbudowanie takiego portfela opcji, który pozwoli na osiągnięcie pożądanego przez inwestora poziomu ryzyka.

W praktyce występuje wiele możliwości skonstruowania strategii złożonych z opcji, do których możemy zaliczyć strategie: stelaża (the straddle), spread byka, spread niedźwiedzia, spread motyla. Idea wykorzystania strategii złożonych z opcji sprowadza się wygenerowania dodatkowych korzyści z zabezpieczenia pozycji o czym wspomniano w poniższych przykładach.

W celu przedstawienia możliwości jakie niesie skorzystanie z takich strategii poniżej została przedstawiona strategia stelaża, która składa się z kombinacji opcji kupna i opcji sprzedaży na ten sam kurs walutowy. Stworzenie stelaża wymaga kupna opcji kupna i opcji sprzedaży o tym samym terminie wygaśnięcia i tej samej cenie realizacji. W celu pełnego przedstawienie działania tej strategii w tabeli 4 przedstawiono przykład strategii polegającej na zakupie opcji kupna i opcji sprzedaży 100 € z kursem realizacji 4,0887 EUR/PLN oraz dwie strategie zabezpieczające. Hipotetycznie zakładamy, że opcja kupna jest notowana po 10 PLN, natomiast opcja sprzedaży po 5 PLN. Strategia może zostać zastosowana zarówno przez podmioty zabezpieczające się przed wzrostem kursu PLN (strategia A), jak również przez podmioty dla których niekorzystne jest umocnienie się polskiej waluty względem EUR (strategia B).

Zgodnie z danymi przedstwionymi w tabeli 4 jeżeli kurs EUR/PLN w momencie wygaśnięcia opcji jest równy kursowi realizacji wówczas opcje wygasają i nie są realizowane, natomiast strata z tytułu strategii stelaża jest równa całkowitej premii zapłaconej za stelaż równiej 15 PLN.

Tabela 4. Zyski i straty dla opcji kupna, sprzedaży i stelaża oraz strategii A i B w zależności od kursu EUR/PLN w momencie wygaśnięcia opcji

Kurs EUR/PLN w momencie
wygaśnięcia opcji
Opcja kupna
X=4,0887 C=10
Opcja sprzedaży
X=4,0887 C=5
Stelaż
C=10+5=15
Strategia
A
Strategia
B
3,5887 -10 45 35 -15 85
3,6887 -10 35 25 -15 65
3,7887 -10 25 15 -15 45
3,8887 -10 15 5 -15 25
3,9887 -10 5 -5 -15 5
4,0887 -10 -5 -15 -15 -15
4,1887 0 -5 -5 5 -15
4,2887 10 -5 5 25 -15
4,3887 20 -5 15 45 -15
4,4887 30 -5 25 65 -15
4,5887 40 -5 35 85 -15

Źródło: opracowanie własne.

            Natomiast podmiot uwzględniający strategię stelaża jako zabezpieczenie przed osłabieniem polskiej waluty (strategia A) generuje maksymalną stratę równą premii dla sprzedawcy opcji w sytuacji niekorzystnej zmiany kursu EUR/PLN. Korzystna zmiana kursu EUR/PLN wpływa na uzyskanie dodatkowych korzyści z tytułu realizacji praw z opcji kupna. Na rysunku 9 przedstawiono potencjalne zyski i straty wynikające z rozpatrywanego stelaża.

Rysunek 9. Zyski i straty ze strategii stelaża oraz ze strategii A

Źródło: opracowanie własne.

            Na rysunku 9 linią przerywaną zaznaczono rozpatrywany przypadek stelaża w pozycji długiej (kupujący stelaż), natomiast linią ciągłą strategię zabezpieczającą przez wzrostem kursu EUR/PLN z wykorzystaniem strategii stelaża. Podmiotem dla którego niekorzystny jest wzrost kursu EUR/PLN może być producent z Polski, który nabywa półprodukty po cenie określonej w EUR.

            Kolejną strategią wartą przedstawienia jest spread byka, który polega na zajęciu pozycji w dwóch lub więcej opcjach tego samego typu. Inwestor tworzy kombinacje opcji kupna przynoszących zysk w momencie, gdy kurs instrumentu bazowego rośnie. W celu realizacji strategii należy dokonać zakupu opcji kupna o określonym kursie wykonania niższej od kursu walutowego i jednoczesnej sprzedaży opcji kupna tego samego waloru o kursie wykonania wyższym niż kurs waluty. Data wygaśnięcia obu opcji jest taka sama. W tabeli 5 przedstawiono zyski i starty z dwóch opcji kupna oraz zysk i stratę z realizacji strategii spread byka i strategii C. Przedstawiony przykład dotyczy kupna opcji kupna 100 EUR o kursie realizacji 3,8887 EUR/PLN za 10 PLN oraz równoczesnej sprzedaży opcji kupna 100 EUR o kursie realizacji 4,2887 EUR/PLN za 5 PLN.

Tabela 5. Zyski i strat ze strategii spread byka i strategii C

Kurs EUR/PLN w momencie
wygaśnięcia opcji
KUPNO opcji kupna
X=3,8887 C=10
SPRZEDAŻ opcji kupna
X=4,2887 C=5
Stelaż
C=10-5=5
Strategia
C
3,5887 -10 5 -5 45
3,6887 -10 5 -5 35
3,7887 -10 5 -5 25
3,8887 -10 5 -5 15
3,9887 0 5 5 15
4,0887 10 5 15 15
4,1887 20 5 25 15
4,2887 30 5 35 15
4,3887 40 -5 35 5
4,4887 50 -15 35 -5
4,5887 60 -25 35 -15

Źródło: opracowanie własne.

            Zgodnie z danymi przedstawionymi w tabeli 5 strategia spread byka ogranicza potencjalne zyski i potencjalne straty w zależności od kształtowania się kursu EUR/PLN. Większej uwagi wymaga zaprezentowana strategia C, która polega na wykorzystaniu strategii spread byka w celu ograniczenia ryzyka kursu walutowego w przypadku niewielkiej fluktuacji danych walut. Strategia C może zostać wykorzystana przez producenta z Polski, który nabywa półprodukty wyrażone przez eksportera w EUR. Jak można zauważyć utrzymywanie się kursy EUR/PLN w okolicach 4,087 PLN za EUR sprzyja generowaniu dodatnich przepływów pieniężnych netto ze zrealizowanej strategii. Natomiast mocne umocnienie się polskiej waluty względem EUR umożliwia generowanie nieograniczonych zysków. Z drugiej strony mocne osłabienie się polskiej waluty względem EUR skutkuje ujemnymi przepływami netto z tytułu realizacji strategii C. Zyski i straty uzyskiwane w zależności od kształtowania się kursu EUR/PLN z realizacji operacji niezbędnych w celu stworzenia strategii spread byka oraz strategii C zostały przedstawione na rysunku 10.

Warto dodać, że strategia C jest korzysta dla podmiotów, które są zagrożone ryzykiem walutowym o niewielkiej fluktuacji. W sposób najbardziej wiarygodny świadczy o tym rysunek 10. Kształtowanie się kursu EUR/PLN w przedziale 3,8887 – 4,2887 umożliwia wygenerowanie określonego dodatniego przepływu z tytułu realizacji strategii C.

Rysunek 10. Zysk i strata z realizacji strategii byka i strategii C

Źródło: opracowanie własne.

Warto zwrócić uwagę, że w sytuacji korzystnej zmiany kursu EUR/PLN zyski są nieograniczone. Ujemne przepływy pieniężne pojawiają się w przypadku mocnego osłabienia się polskiej waluty względem EUR i należy zaznaczyć, że również są nieograniczone.

Odwróceniem sytuacji ze strategii spread byka jest dokonanie transakcji kupna opcji kupna 100€ o kursie realizacji 4,2887  EUR/PLN za 5 PLN oraz równoczesnej sprzedaży opcji kupna 100€ o kursie realizacji 3,8887 EUR/PLN za 10 PLN, wówczas zrealizujemy strategię spread niedźwiedzia. Efekt realizacji strategii spread niedźwiedzia został przedstawiony na rysunku 11.

Rysunek 11. Zysk i strata w strategii spred niedźwiedzia

Źródło: opracowanie własne.

Punkt opłacalności strategii jest osiągnięty w przypadku spadku kursu walutowego w dniu wygaśnięcia opcji poniżej kursu 3,9387 EUR/PLN, natomiast kurs walutowy w dniu wygaśnięcia opcji powyżej danego punktu oznacz stratę dla inwestora, jednak nie większą niż 35 PLN w danym przykładzie. Opisana strategia dotyczy podmiotu, który umożliwił realizację strategii C.

Kolejna strategia jest wykorzystywana w sytuacji, gdy kurs walutowy w momencie wygaśnięcia opcji jest zbliżony do średniego kursu realizacji opcji. Konstrukcja spreadu motylapolega na kupnie dwóch opcji kupna, przy założeniu że jedna opcja będzie miała kurs wykonania większy niż aktualny kurs EUR/PLN na rynku, natomiast druga o kursie wykonania mniejszym od aktualnego kursu. Ponadto niezbędna jest sprzedaż dwóch opcji kupna o kursie wykonania zbliżonym do aktualnego kursu rynkowego. Przebieg opcji wykorzystanych w strategii spread motyla w zależności od kursu EUR/PLN zostały przedstawione na rysunku 12.

Rysunek 12. Przebieg strategii spread motyla

Źródło: opracowanie własne.

Przy każdej opcji przedstawionej na rysunku 12 zamieszczono również kurs wykonania danej opcji. Efekt z zastosowania strategii spread motyla został przedstawiony na rysunku 13.

Rysunek 13. Zysk i strata w rozpatrywanej strategii motyla

Źródło: opracowanie własne.

Strategia spread motyla w opisanym przykładzie wygeneruje maksymalny zysk wynoszący 7 PLN, przy maksymalnej stracie wynoszącej 3 PLN. W przypadku, gdy kurs EUR/PLN będzie w dniu rozliczenia mniejszy od 3,922 lub większy od 4,255, wówczas strategia przyniesie stratę, jednak kurs w dniu rozliczenia w przedziale od 3,992 do 4,255 doprowadzi do wygenerowania zysku z realizacji strategii. Strategia spread motyla może zostać wykorzystana komplementarnie do poprzednio opisywanych strategii w celu osiągnięcia pożądanego zabezpieczenia, a zaprezentowanie jej stanowi uzupełnienie możliwości strategii wykorzystujących opcje.

W niniejszym podrozdziale zostały przedstawione te strategie, które są najbardziej popularne, co nie zmienia faktu że możliwości konstruowania własnych strategii dostosowanych do potrzeb danego podmiotu są nieograniczone. Wśród barier realizacji wyszczególnionych strategii można zaliczyć niedostosowanie parametrów oferowanych instrumentów pochodnych takich jak: cena wykonania, czas wykonania, wartość ekspozycji instrumentu podstawowego do wymagań koniecznych w celu otworzenia danej strategii.

Pobierz narzędzia analityczne dla inwestora

Więcej wartościowej treści